Het fabelachtige altaarstuk het Lam Gods is al zes eeuwen onlosmakelijk verbonden met Gent. Samen delen ze een onvoorstelbaar onstuimig verleden. En nog altijd ontbreekt dat ene geroofde paneel, dat onderhand net zo mythisch is als het lam zelf.
is schrijver, tv-redacteur en journalist. Voor Volkskrant Magazine maakt ze een reisrubriek.
Fris is het in de Sint-Baafs, koud eigenlijk. De Spaanse gids wrijft in zijn handen terwijl hij zijn groep vertelt over de grote schat die ze straks zullen aanschouwen: het Lam Gods, het altaarstuk met de sprekende kleuren van Jan van Eyck. In de Gentse kathedraal hangt het topstuk in de kapel waarvoor het bijna 600 jaar geleden werd gemaakt.
Deze ochtend is er heel even niemand in die kapel. Niemand. Dat is toch zoiets als Mona Lisa helemaal voor jezelf. Daar staat het schitterende schaap, het lijdende middelpunt, met dat straaltje bloed dat precies in een kelk terechtkomt. En daar hangt links het paneel De rechtvaardige rechters. Een kopie dan toch. Want het Lam Gods mag dan wereldberoemd zijn, in België en zeker in Gent is de diefstal van deze rechtvaardige rechters, die plaatsvond in 1934, nog altijd een mysterie en bijna mythischer dan het Lam Gods zelf. Dan komt de Spaanse groep de kapel binnengeschuifeld om el Cordero de Dios te bekijken. Doodstil zijn ze, mak als een lammetje.
Gent, waar Schelde en Leie samenkomen, een uur treinen vanaf Antwerpen, is een vriendelijke stad, ongepolijst, studentikoos, geëngageerd. Zou dit de stad zijn met de meeste vegalunchcafés per vierkante meter? In het centrum schittert nog het rijke middeleeuwse verleden. Daar staan het belfort, het stadhuis, de Sint-Baafs en twee andere kerken bij elkaar op een kluit, met om de hoek sierlijke pakhuizen waar in de 15de eeuw de wolindustrie floreerde. In die tijd gaven de invloedrijke echtgenoten Joos Vijd en Elisabeth Borluut schilder Hubert van Eyck de opdracht een altaarstuk te schilderen voor hun eigen nieuwe bidkapel in de kathedraal. Toen Hubert stierf, nam zijn broer Jan, hofschilder van Filips de Goede, de klus over.
In 1432 werd het veelluik met de twaalf panelen ingewijd. Het bloedende lam is de personificatie van Jezus die zijn leven offert om de mensheid van zonden te verlossen. En iedereen aanbidt het lam, engelen, heiligen, pelgrims, de bijbelse rechters op hun paarden. Ook God, Maria, Johannes de Doper en Adam en Eva zijn afgebeeld. Het moet toen verbluffend zijn geweest, wat Jan van Eyck met olieverf kon, de details, het realisme, de expressieve gezichten, de haartjes op Adams been, de kleurschakeringen. En dat hij het christendom in zo’n allesomvattend beeldverhaal wist te vatten.
Even verbluffend zijn de avonturen van dit veelluik. Tijdens de beeldenstorm in 1566 werd het haastig de toren van de Sint-Baafs in gehesen om vernietiging te voorkomen. In Napoleons tijd werd het op een ratelende kar naar Parijs gereden. Weer later kwam het in Berlijn terecht. De panelen zijn zelfs een keer doorgezaagd. En de naakte Adam en Eva kregen al eens een kuis dierenvelletje opgeschilderd.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden de panelen overal in Gent verstopt achter muren en lambriseringen. En toen na de Grote Oorlog – op zich al een mirakel – alle panelen herenigd waren, werd in de nacht van 10 op 11 april 1934 het linkeronderpaneel met De rechtvaardige rechters uit de kathedraal gestolen. En toen moest de Tweede Wereldoorlog nog beginnen. Tijdens die oorlog belandde het altaarstuk, geconfisqueerd door de Duitsers, in een zoutmijn bij Altaussee in Oostenrijk.
Toen de nazi’s eenmaal verslagen waren, wilden ze het Lam Gods en andere gestolen kunstschatten daar opblazen – wat ternauwernood werd voorkomen. De ‘Monuments Men’, een geallieerde militaire groep die zich toelegde op het opsporen van gestolen kunst, brachten het terug naar Gent, waar het de Sint-Baafs nooit meer verliet, behalve dan om gerestaureerd te worden. Bij de jongste restauratie, die nog steeds gaande is, werd ontdekt dat het werk in de loop der eeuwen vaak is overgeschilderd. Na het verwijderen van verschillende lagen kreeg het lam het gezichtje terug dat Jan van Eyck het ooit had gegeven, met uitgesproken ogen en een soort duckface.
‘Ja, er is weleens beweerd dat De rechtvaardige rechters hier verstopt zijn’, zegt Eleonore Derveaux die middag, ‘maar dat is niet meer dan een gerucht.’ Eleonore en haar familie hebben vlak achter de Sint-Baafs een bed and breakfast annex pianowinkel. B&B-gasten kunnen er Chopin op de vleugel spelen, of natuurlijk het Agnus Dei. Vroeger woonde August De Schryver hier, rond de tijd van de diefstal een bekende Belgische politicus. ‘Daar was zijn kantoor.’
Gentenaren zijn 91 jaar na dato nog altijd in de ban van de kunstroof. Laatst keek Eleonore nog met de hele familie naar de VRT-serie waarin de zaak weer uitgebreid werd besproken. Een zaak als een misdaadroman: weken na de roof van het paneel werd een anonieme losgeldbrief bij het Gentse bisdom bezorgd, en later meer brieven. Maar bij de losgeldonderhandelingen ging alles mis wat er mis kon gaan.
Maanden later verklaarde Arsène Goedertier, grenswisselkantoormedewerker, op zijn sterfbed dat hij wist waar het paneel zich bevond. Maar hij stierf voor hij de schuilplaats prijs kon geven. In zijn bureau werden wel kopieën van de losgeldbrieven gevonden. Was hij de dief of slechts een tussenpersoon? Na Goedertiers getuigenis is het nooit meer stil geweest rond de kunstroof. Eindeloos veel speurders bogen zich over de zaak. De een stelde dat het een inside job van de kerk was, de ander wees naar vooraanstaande families zoals de familie De Schryver, die het paneel op verzoek bewaard zouden hebben.
In alle hoeken van de Sint-Baafs is gezocht en overal in Gent werden muren en zelfs straten opengebroken na nieuwe tips, tot op de dag van vandaag. Maar nooit werden De rechtvaardige rechters gevonden. Derveaux: ‘We zijn van het mysterie gaan houden. Maar soms vind ik het jammer dat we het alleen over de roof hebben, terwijl het zo’n prachtig schilderij is. Ik zeg wel altijd tegen onze gasten: het enige wat je echt moet zien in Gent is het Lam Gods.’
Meer Lam:
B&B The Piano Guesthouse (Kwaadham 52).
In de tuin van B&B-Villa Emma (Waterdreef 13) zijn alle planten geplant die Van Eyck in het landschap achter het lam schilderde, zoals knolsteenbreek en duizendblad.
De broers Van Eyck hebben een reuzenstandbeeld achter de Sint-Baafs. Hubert ligt in de crypte van de kathedraal begraven, Jan in Brugge.
In het Gentse Museum voor Schone Kunsten kun je met de restauratie van de bovenste panelen van het Lam Gods meekijken (in de kathedraal hangen nu kopieën).
In de film The Monuments Men (2014) speelt het Lam Gods een belangrijke rol.
In de crypte van de Sint-Baafs wordt uitgebreid over het Lam verteld via een augmented reality-tour.
Dit is een artikel uit Volkskrant Magazine. Wilt u alle verhalen, columns en rubrieken uit het nieuwste nummer lezen? Dat kan hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant