Nico de Haan (1947-2026) | vogelkenner Hij was een onvermoeibare vogelpopularisator. Voor Nico de Haan voelde vogels kijken „nooit als werk”.
Nico de Haan gefotografeerd voor het tv-programma Natuurlijk Nico, dat vanaf oktober 2005 door de NCRV werd uitgezonden.
Een koekoeksjong was hij, naar eigen zeggen. Een vreemde eend, een rare snoeshaan – in zijn jeugd althans. Vogelicoon en natuurbeschermer Nico de Haan, die afgelopen zaterdag op 78-jarige leeftijd overleed, zegt het zelf in zijn laatstverschenen boek, Koekoeksjong in Zalk: toen hij op 7-jarige leeftijd met zijn ouders, zussen en broertje verhuisde van Zuid-Holland naar Overijssel voelde het alsof hij in een nest beland was waar hij eigenlijk niet thuishoorde. Maar langzaamaan maakte hij zich de omgeving eigen; niet in de laatste plaats dankzij de vogels.
Samen met zijn vader, naast dominee ook fervent vogelaar, fietste hij op lenteavonden naar Zwolle om naar de nachtegalen te luisteren. Hij leerde de roep van de fitis en de tjiftjaf kennen, en raakte op slag verliefd toen hij voor het eerst een gekraagde roodstaart zag: „Af en toe vloog het mannetje uitbundig rond en dook dan opnieuw de knotwilg in om het baltsritueel voort te zetten. En dat allemaal in een baaierd van kleuren in oranjerood, blauw en zwart. Ik raakte er niet op uitgekeken en ook niet over uitgepraat.”
Later, op de mulo, sloot hij zich aan bij de Baardmees, onderdeel van de Christelijke Jeugdbond voor Natuurvrienden. Elke zaterdag gingen ze per fiets het veld in. Aanvankelijk in de luwte achter de grote jongens; later fietste hij voorop. Of zoals hij het in een interview verwoordde: „Net als ganzen die tijdens de trek steeds van positie wisselen om energie te sparen.”
Die voortrekkersrol zou hij een leven lang behouden. Na diverse vervolgopleidingen en een korte periode als houtsjouwer in Canada werd hij in 1974 directie-assistent bij de Nederlandse Vereniging tot Bescherming van Vogels (inmiddels: Vogelbescherming); in 1984 werd hij er plaatsvervangend directeur.
In diezelfde tijd begon ook zijn loopbaan als onvermoeibare vogelpopularisator. Of zoals vogelexpert Arjan Dwarshuis (39), regelmatig ‘de nieuwe Nico de Haan’ genoemd, het verwoordt: „Nico was degene die vogels de huiskamers in bracht.” Hij presenteerde televisiecursussen als Vogels kijken en Vogeltaal, was de aanjager achter nationale vogelkijkdagen, publiceerde boeken en schreef columns.
Ook was hij decennialang te gast in radioprogramma Vroege Vogels, waar hij in 1978 zijn mediadebuut maakte. Redacteur Henny Radstaak, die in die hoedanigheid langdurig met hem samenwerkte, omschrijft hem als „altijd goed geluimd”. „Hij had bij elke vogel wel een verhaal en kon geweldig vertellen – dat was waarschijnlijk ook die domineeszoon in hem. En hij sprak zich ook uit over heikele thema’s. Dat halverwege de jaren negentig de jacht op trekvogels als de houtsnip en de watersnip werd verboden, hebben we mede aan hem te danken.” Ook in die allereerste radioreportage eind jaren zeventig sprak hij zich al duidelijk uit. „Die ging over de komst van hoogspanningsmasten bij het Gelderse natuurreservaat de Kil van Hurwenen. Daar was hij absoluut op tegen.” Uiteindelijk zijn de masten er wel gekomen.
Ook Dwarshuis roemt de manier waarop hij zijn expertise inzette voor het beschermen van vogels. „Daar lag voor hem de basis. In zijn boek Vogels, een leven lang schrijft hij ook uitbreid over shifting baselines in de vogelwereld, over soorten als het korhoen en de ortolaan die hij onder meer door de intensivering van de landbouw zag verdwijnen. Maar nooit op een betweterige toon.” Veel termen en ezelsbruggetjes binnen de vogelwereld komen uit de koker van De Haan, aldus Dwarshuis. „Dat de zeearend tegenwoordig vaak een vliegende deur wordt genoemd? Dat hebben we aan hem te danken.” Zo groeide het koekoeksjong door de jaren heen uit tot een van zijn favoriete vogels: een wijze gaai. Dwarshuis: „Hij vond kraaiachtigen geweldig, vanwege hun intelligentie.”
In 2017 begon De Haan samen met mede-vogelenthousiast en cabaretier Hans Dorrestijn bij Omroep Max het populaire tv-programma Baardmannetjes – een verwijzing naar hun gezichtsbeharing én naar een karakteristieke rietvogelsoort. „Of de camera’s nu draaiden of niet, dat maakte voor Nico niets uit”, vertelt Dorrestijn. „Eén keer stonden we ’s ochtends vroeg op de parkeerplaats en hoorde hij in een tamme kastanje een bonte vliegenvanger – enthousiast dat hij was! Vogels kijken voelde voor hem nooit als werk.”
Tot en met afgelopen najaar begeleidden de twee ook samen vaartochten over de IJssel. „Nico was ontzettend zorgzaam. Als ik het even niet meer zag zitten, dan ontfermde hij zich over mij. Al bij onze eerste ontmoeting, ruim tien jaar geleden op het eiland Tiengemeten, nam hij me meteen op sleeptouw om me de kemphaan aan te wijzen. Nico liet je ontzettend graag meedelen in zijn kennis, hij was daarin heel gul. Tegen zoveel vrijgevigheid kon ik haast niets inbrengen. Dus tja, dan trakteerde ik hem maar op de lunch…”
In de radio-uitzending van Vroege Vogels is op zondagochtend 15 februari een in 2024 opgenomen reportage met Nico de Haan te horen over Koekoeksjong in Zalk.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin