Demografie Met 1,4 miljard mensen heeft India de grootste bevolking ter wereld, maar ook hier is het kleine gezin in opmars. Op termijn gaat de bevolking krimpen. Hoe gaat India om met dit nieuwe perspectief? „In grote families maakt een kindje extra niet zoveel uit.”
Een vader in New Delhi houdt zijn zoon dicht bij zich, geholpen door zijn schoonzus.
Priya Chakravarty is 31 en heeft een dochter van één jaar oud. Daar blijft het bij. Zij en haar man wilden graag een meisje, vertelt ze, en nu zijn ze tevreden. Met meer kinderen is het moeilijk om je leven „in balans” te houden, ziet ze aan haar zus die er twee heeft, maar niet werkt. „Ze is gelukkig hoor, maar altijd aan het halen en brengen.” Chakravarty woont in Faridabad, ten zuiden van New Delhi en werkt op een hr-afdeling. Tijdens het zoomgesprek wordt haar dochtertje wakker en kijkt met grote ogen mee.
India is het land met de grootste bevolking ter wereld, een duizelingwekkende 1,4 miljard mensen. Maar ook hier is het kleine gezin in opmars. Volgens een VN-rapport uit 2025 is het geboortecijfer gedaald van 3,4 in 1993 naar 1,9 kind per vrouw nu. Dat cijfer ligt lager dan de zogeheten vervangingswaarde van 2,1 kind per vrouw en betekent dat op termijn de bevolkingsomvang gaat dalen. In sommige staten gaat dat snel. Hoe gaat het land om met de daling? Ziet India dit als probleem of als kans?
Hoewel een krimpende bevolking in India voordelen heeft – minder monden te voeden, minder vervuiling – luidde econoom Sanjeev Sanyal vorige zomer de noodklok. „Overbevolking is niet meer India’s grootste probleem”, zei hij in een interview met online medium Mint. „Dat is het dalende geboortecijfer.” Sanyal, die lid is van de economische raad die premier Narendra Modi adviseert, waarschuwde voor de gevolgen op korte én lange termijn. „Nu al sluiten scholen en op termijn zullen er onvoldoende mensen zijn om zorg te dragen voor de vergrijzende bevolking.”
Volgens Sanyal moeten overheidsprogramma’s die gericht zijn op het afremmen van bevolkingsgroei direct stoppen. „Ook in staten waar het geboortecijfer nog hoog is, zoals Uttar Pradesh en Bihar. We hebben die staten nodig om ons geboortecijfer landelijk op peil te houden.”
Demograaf Rajib Acharya denkt dat het dalende geboortecijfer in enkele staten al in de nabije toekomst tot problemen zal leidden. Hij vertelt erover in zijn kantoor bij de internationale ngo Population Council, in een massief bakstenen gebouw in New Delhi. Het noordoostelijke deelstaatje Sikkim, waar het geboortecijfer rond de 1,1 schommelt, noemt hij als voorbeeld. Dat cijfer is ver onder de 1,4 die door veel demografen wordt gezien als kantelpunt. „We hebben in het verleden gezien dat een trend in vruchtbaarheid nauwelijks meer te keren is als je daaronder komt”, zegt Acharya. „Steeds meer jonge mensen zullen wegtrekken waardoor leegloop dreigt en voorzieningen als onderwijs onder druk komen te staan.”
Op landelijk niveau ziet hij het dalende geboortecijfer niet direct als een probleem. „We hebben veertig jaar de tijd om ons aan te passen, vanaf dat moment zal de bevolkingsomvang waarschijnlijk dalen. De beroepsbevolking zal kleiner worden, maar misschien is dat geen probleem omdat AI veel werk kan overnemen.” Hij wijst op het sterk vergrijsde Japan dat „nog altijd de vierde economie van de wereld” is, onder meer door de hoge arbeidsproductiviteit en technologische toepassingen.
Zwangere vrouwen luisteren naar een verpleegkundige die advies geeft over prenatale zorg in een ziekenhuis nabij New Delhi.
In Sikkim zijn tal van financiële maatregelen genomen om het krijgen van kinderen te bevorderen, vertelt Acharya. Zo is onderwijs er gratis en goed. Maar tot op heden hadden die niet het beoogde effect. Ook andere deelstaten hebben hun beleid aangepast. In het zuidelijke Andra Pradesh mochten bestuurders op lokaal, regionaal en deelstaatniveau tot 2023 bijvoorbeeld maximaal twee kinderen hebben. Die regel was ooit ingevoerd omdat zij een voorbeeldfunctie hebben.
Deelstaatpremier Nara Chandrababu Naidu, die de regel in 1994 invoerde en bijna dertig jaar later weer afschafte, vindt nu dat een bestuurder ten minste twee kinderen moet hebben voor die zich verkiesbaar stelt voor een publieke functie. „China en verschillende Europese landen zien de consequenties van vergrijzing”, waarschuwde hij in 2024.
Naidu heeft ook zorgen over andere gevolgen van het lage geboortecijfer (1,7) in zijn deelstaat. De centrale volksvertegenwoordiging in India is namelijk een afspiegeling van het aantal inwoners per staat. Zuidelijke staten hebben gemiddeld een lager geboortecijfer dan de noordelijke. Dat kan ertoe leiden dat zij steeds minder vertegenwoordigd zullen worden in het nationale parlement. De regeringspartij van Modi, de BJP, heeft vooral aanhang in de dichtbevolkte noordelijke provincies. Zuidelijke staten kijken daarom met enige vrees naar de nationale volkstelling die in maart zal beginnen.
In India wordt het debat over bevolkingspolitiek mede aangejaagd door religieuze tegenstellingen. Zo riep de wereldraad van hindoes, Vishwa Hindu Parishad (VHP), hindoefamilies vorig jaar op ten minste drie kinderen te krijgen. „Het is een belangrijke verantwoordelijkheid om de hindoegemeenschap op peil te houden”, zei een woordvoerder namens de raad. Hij hintte daarmee op de vrees van sommige hindoenationalisten dat moslims een steeds groter aandeel in de bevolking zullen vormen. Nu is ongeveer 15 procent van de Indiase bevolking islamitisch, zo’n 80 procent is hindoe.
Het klopt dat islamitische vrouwen gemiddeld meer kinderen krijgen dan hindoevrouwen, blijkt uit gegevens van de National Family Health Survey. In 2021 gemiddeld 2,3 kinderen per vrouw, tegen 1,9 kinderen bij hindoevrouwen. Toch is het „onzin” om te vrezen voor demografische overheersing, zegt demograaf Acharya. „De daling van het geboortecijfer is bij geen enkele religieuze groep zo scherp als bij islamitische vrouwen.” In 1993 kreeg een islamitische vrouw nog gemiddeld 4,4 kinderen. De reden voor de daling is hetzelfde als bij alle vrouwen in India, zegt Acharya: het opleidingsniveau van vrouwen stijgt en samen met hun partner willen ze een beter leven voor zichzelf en voor hun kinderen.
De belangrijkste ontwikkeling die hij schetst is dat kinderen zijn veranderd van een bijdrage aan het gezinsinkomen in een kostenpost: vroeger hielpen ze op het land, nu volgen ze een opleiding. „Bovendien zijn medische voorzieningen verbeterd, waardoor ouders erop vertrouwen dat de kinderen die ze krijgen, blijven leven.” Het dalende geboortecijfer is volgens Acharya zeker niet alleen een stedelijke ontwikkeling: 72 procent van de Indiërs leeft op het platteland. „Als je in India een ontwikkeling terugziet in de landelijke cijfers, betekent dat altijd dat die ook buiten de steden speelt.”
Het geboortecijfer in India is gedaald van 3,4 in 1993 naar 1,9 in 2023.
Priya Chakravarty en haar man hebben een goed inkomen, vertelt ze, maar zij beaamt dat kinderen duur zijn. Ze wil haar dochter graag naar een privéschool laten gaan („niet zo’n hele dure hoor, gemiddeld”) omdat die beter zijn dan het gratis onderwijs dat de overheid biedt. Zelf ging ze ook naar een privéschool. „Naast de kosten van de school is er ook jaarlijks een uniform dat aangeschaft moet worden.” Dat kost volgens Chakravarty tussen de 10.000 en 20.000 roepie (omgerekend 90 tot 183 euro).
Chakravarty, haar man en haar dochter delen een flat met de moeder en de grootmoeder van haar man, „en een hond”. Daarmee past ze niet in een trend die Acharya ziet: de omvang van het gemiddelde huishouden daalt in India. Van 5,6 personen in 1993 per huishouden naar 4,4 in 2021, blijkt uit het meest recente rapport van de National Family Health Survey. „Voorheen was het de norm om bij je ouders te blijven wonen met een nieuw gezin. Maar ook dit staat onder druk.” Meer jonge ouders kiezen ervoor zelfstandig als kerngezin te wonen, legt Acharya uit.
Dat kan het geboortecijfer verder omlaag brengen, denkt de demograaf. „In grote families maakt een kindje extra niet zoveel uit. Maar in een kerngezin is de vraag: wie zorgt voor het kind als de ouders aan het werk zijn?” Chakravarty en haar man werken allebei fulltime. Zij kan drie dagen thuis werken, hij twee. Chakravarty: „En we hebben ongelooflijk veel steun aan mijn schoonmoeder.”
De 29-jarige Pallavi Kema wandelt op haar vrije dag door Sunder Nursery, een park in het zuiden van New Delhi waar gezinnen picknicken naast vijvers, fonteinen en eekhoorntjes. Kema werkt in het beheer en renovatie van gebouwen bij een overheidsorganisatie. Haar oma had acht kinderen, haar vader twee en zij wil er hoogstens één. Maar nu nog niet. „Ik voel me zelf soms nog een kind”. Financieel zou ze zich meer dan één kind kunnen veroorloven, zegt ze. „Maar fysiek lijkt het me zwaar. En kijk om je heen in dit park, er zijn zoveel mensen hier, er kunnen er wel een paar weg.”
Haar ouders wonen in de Indiase stad Hyderabad, zij kwam naar Delhi omdat ze hier een goede baan kon krijgen. Maar als ze een kind krijgt, zal ze terugkeren. „Voor veel vrouwen geldt dat ze erg gepamperd worden. Ze hoeven niet te werken, maar er wordt wel op ze gerekend in de keuken.” Kema wil wel blijven werken. „Dat kan ook daar. Mijn vader is ook een workaholic, dat heb ik van hem. Ik denk dat mijn ouders wel voor mijn kind willen zorgen. Ze zullen mijn kind in ieder geval elke dag willen zien. Zo is dat in India.”
Wat zou de overheid kunnen doen om jonge ouders te helpen? „Ik heb een inkomen, maar veel mensen kunnen zich niet eens de basisbenodigdheden veroorloven.” Los daarvan, zegt ze, „willen jonge mensen van het leven genieten”. Kan er niet veel druk op één kind komen, om succesvol te zijn? „Het is eerder dat één kind volledig verwend wordt. Het kind zal alles krijgen. Een kind hoeft ook het huis niet uit. Het kan eeuwig bij zijn ouders blijven wonen.”
De 30-jarige Pryam Banerjee is architect en wil graag kinderen adopteren. Ook hij brengt zijn vrije dag door in Nursery Park, na een ochtendles yoga. „Ik heb artritis, veel pijn en die erfelijke aanleg wil ik niet doorgeven.” Bovendien is het niet nodig om kinderen van eigen vlees en bloed te hebben, zegt hij. „Als ouder vorm je het kind.”
Hij denkt aan twee kinderen, maar ziet om zich heen dat opvoeden een zware verantwoordelijkheid is. „Ouders hebben niet altijd genoeg tijd voor hun kinderen. Ze zijn zo druk met alles gaande houden.” Daardoor wordt er niet altijd goed gecommuniceerd binnen gezinnen, ziet hij. „Dat wil ik anders doen.”
Een goede opleiding in India noemt Banerjee „hella expensive”. Als goed onderwijs gratis zou zijn, zou hij misschien wel drie of vier kinderen willen. Banerjee woont samen met zijn ouders in New Delhi. Dat zou hij nog steeds willen als hij kinderen had. „Ze hebben veel wijsheid”, zegt hij. Maar zijn toekomstige vrouw („ik date”) zou dat dan ook moeten willen. „Misschien kunnen we in hetzelfde gebouw wonen als mijn ouders?”
Vijftig jaar geleden werd nog gewaarschuwd voor een exploderende wereldbevolking, nu kampen veel landen met bevolkingskrimp en vergrijzing, al zijn de regionale verschillen groot. Hoe gaan landen om met een steeds ouder wordende bevolking? En waarom is het zo moeilijk om het geboortecijfer omhoog te krijgen? In deze serie gaat NRC op zoek naar de problemen en oplossingen rondom demografische verschuivingen.
Source: NRC