Echte collectieve woede is niet gericht op sensatie of morele zelfbevestiging, maar op bescherming van kwetsbaren, herstel en consequenties. Daarbij kunnen we nog wat leren van bonobo’s.
Het Epsteindossier is vrijgegeven. Miljoenen documenten, foto’s en video’s die licht werpen op een internationaal netwerk rond seksueel misbruik met zedendelinquent Jeffrey Epstein in het epicentrum. De documenten zijn nu maanden later dan aangekondigd inzichtelijk, waarschijnlijk nog altijd niet compleet en zwaar geredigeerd – sommige pagina’s zijn volledig zwartgelakt. Officieel om slachtoffers te beschermen. Maar juist van hen zijn namen, foto’s en zelfs adressen met grove anonimiseringsfouten teruggevonden in de documenten.
Door de stukken gaan is overweldigend. Dit is geen dossier, maar een ecosysteem van macht dat zich jarenlang vrijwel ongehinderd kon bewegen.
Over de auteur(s)
Nina Pierson is schrijver, moderator en podcastmaker. Sterre van Rossem is schrijver en creatief strateeg.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Politici. Industrieleiders. Filantropen. Gemeenschapsleiders. Mannen met moreel gezag. Ze duiken allemaal op: in contactlijsten, flight logs naar zijn privé-eiland, foto’s op feesten, in correspondentie en als (potentiële) donors. Juridisch is enkel een vermelding geen bewijs van schuld, natuurlijk niet. Maar het is naïef om te doen alsof herhaalde contacten, gedeelde contexten en structurele nabijheid betekenisloos zijn.
Wat het dossier vooral laat zien, is hoe macht werkt wanneer zij samenvalt met ongeremd kapitaal in een patriarchaal systeem. Dit zijn geen losse ontsporingen van individuen, maar een structuur waarin extreem rijke mannen jarenlang vrijwel onaantastbaar waren. De slachtoffers zijn jonge, kwetsbare, afhankelijke vrouwen. Meisjes. Kinderen. Zo jong als 14 jaar. Dat alleen al zou voldoende moeten zijn voor razernij.
En toch is het opvallend stil: in de media, bij het koffieapparaat. Ja, er zijn artikelen en analyses. Hashtags. Maar het blijft bij een informatiedump. Er zijn nauwelijks tot geen doorlopende politieke of juridische consequenties (mede doordat de documenten deels gelden als ‘hearsay’). Geen impeachment van de zittende Amerikaanse president of collectieve woede die zich vertaalt in actie. Alles lijkt te blijven hangen in voorzichtigheid en een soort vermoeid relativisme, versterkt door de chaotische vrijgave van het dossier.
Daar komt nog iets bij. We leven in een tijd van deepfakes en AI-gegenereerd beeld. Wat op sociale media circuleert, roept twijfel op. Begrijpelijk. Maar die twijfel werkt ook verlammend. Zeker wanneer die wordt versterkt door de status van de mensen die erin voorkomen. Want eerlijk is eerlijk: van narcistische witte mannen met vrijwel onbeperkte macht en geld verwachten we dit inmiddels bijna.
Te veel vrouwen hebben grensoverschrijdend gedrag meegemaakt om daar nog verbaasd over te zijn. Macht corrumpeert, zeker in een systeem dat haar nauwelijks begrenst. Maar dat ook (niet-witte) spirituele leiders in of rond deze netwerken opduiken, verdiept het gevoel van ongeloof en onveiligheid.
Neem Deepak Chopra, met zijn warme banden met Epstein en de inmiddels viraal gegane e-mail ‘God is a construct, cute girls are real’. Of de Dalai Lama, winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede, die zo’n 150 keer in het dossier genoemd wordt. Hoewel hij nooit direct contact met Epstein lijkt te hebben gehad, vroeg hij in 2023 wel publiekelijk een 8-jarig jongetje aan zijn tong te zuigen. Speels bedoeld en een cultureel misverstand, zei hij later, ter verklaring. Maar in het licht van wat we inmiddels weten over machtsongelijkheid, systemisch misbruik en wegkijken, leest zo’n moment anders.
Regels en wetten alleen gaan deze contexten, waar geweld en misbruik zo vrijelijk kunnen plaatsvinden, niet oplossen. Dat zien we op alle fronten. Historicus Jill Lepore zei onlangs in een interview met NRC dat het in de Verenigde Staten een vreselijke tijd is. ‘We zien agenten van de federale overheid, bewapend door de federale overheid, getraind door de federale overheid, op wetteloze, willekeurige wijze en met schijnbaar volledige juridische immuniteit mensen lastigvallen, aanvallen, verwonden en zelfs vermoorden op de straten van onze steden.’
De Amerikaanse politieke reactie op deze gemaskerde, ongetrainde en losgeslagen vreemdelingenpolitie? Niet: ontmantel het systeem, of ‘Abolish ICE’. Maar: maskers af, bodycams aan. (Beperkte) zichtbaarheid zonder consequenties voor de daders. Net als bij het Epsteindossier.
Wat dan wel? Collectieve druk. Hoogleraar moderne politieke geschiedenis Annelien De Dijn onderzoekt de geschiedenis van het politieke denken in Europa en de Verenigde Staten. Zij laat in haar boek Vrijheid. Een woelige geschiedenis zien dat emancipatie niet het resultaat is van automatische processen, maar van collectieve actie. Denk aan de feministische golven: vrouwen die staakten, demonstreerden, schreven en vochten. Die samenkwamen in hun strijd. Alleen dat brengt verandering.
We delen ongeveer 98,8 procent van ons DNA met chimpansees. Net als zij leven wij vaak in hiërarchische, patriarchale structuren waarin macht wordt afgedwongen en geweld een geaccepteerd middel is om status te behouden. Maar we delen vrijwel evenveel DNA met bonobo’s. En zij organiseren hun samenleving fundamenteel anders. Bonobo-gemeenschappen zijn matriarchaal en zeer vreedzaam. Macht is relationeel, niet individueel. Conflicten worden meestal opgelost via sociale correctie, nabijheid en – opvallend genoeg – zorgend gedrag.
In 2025 documenteerden wetenschappers in het LuiKotale-gebied zeer uitzonderlijk gedrag: vijf volwassen vrouwelijke bonobo’s vielen gezamenlijk een volwassen mannetje aan. Het mannetje, Hugo, had eerder agressief gedrag vertoond richting een jong en probeerde dit mogelijk te schaden. De reactie was collectief en resoluut. De vrouwen besprongen hem, beten en sloegen, trokken plukken vacht uit. Hij werd weggestuurd en is waarschijnlijk overleden aan zijn verwondingen.
Wreed? Misschien. Maar toch absoluut niet wreder dan wat we nu gewend zijn.
Als we ons dan toch als beesten gedragen, laten we dat dan doen als bonobo’s: geweld tegen kwetsbaren wordt niet getolereerd. Niet genormaliseerd. En de gemeenschap kiest. Echte collectieve woede is niet gericht op sensatie of morele zelfbevestiging, maar op bescherming, herstel en consequenties.
We zijn nog lang niet (bono)boos genoeg.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant