Biologie Na vier jaar is de kakapo, een iconische Nieuw-Zeelandse loopvogel, eindelijk weer aan het broeden. Natuurbeschermers zijn uitgelaten, want de zwaarste papegaai ter wereld wordt ernstig bedreigd.
Kakapo Hine Taumai met ei. In Nieuw-Zeeland krijgen alle individuele vogels een naam, niet alleen Rakiura, die nu live een ei heeft gelegd.
Nieuw-Zeeland is in de ban van een nieuwe beroemdheid: Rakiura. Sinds half januari volgen tienduizenden fans minutieus elke beweging die ze maakt. De 23-jarige houdt het spannend; al wekenlang zit ze vrijwel roerloos op dezelfde plek. Maar onlangs werden haar bewonderaars beloond. Het was een unicum: voor het eerst was live op beeld te zien hoe een kakapo (Strigops habroptilus), een unieke Nieuw-Zeelandse loopvogel, een ei legt.
Het is groot nieuws in Nieuw-Zeeland, want deze mysterieuze vogel wordt ernstig bedreigd. Op dit moment zijn er slechts 236 wilde kakapo’s over. Dat heeft verschillende oorzaken, waaronder een heel belangrijke: ze paren slechts eens in de drie tot vijf jaar. „De laatste keer is vier jaar geleden”, zegt Deidre Vercoe via een videoverbinding vanuit Anchor Island. Zij is manager van het kakapo-beschermingsprogramma. Jarenlang hebben natuurbeschermers gewacht op dit moment. „Dit is een heel spannende tijd, we zijn allemaal dolenthousiast.”
Anchor Island is een van de weinige plekken waar de kakapo ongestoord kan scharrelen. Het ligt ruim twee kilometer van de kust van het Nieuw-Zeelandse Zuidereiland en is sinds 2005 vrij van invasieve roofdieren. Die vormen de voornaamste bedreiging voor de kakapo en zijn er de oorzaak van dat ze op het vasteland grotendeels zijn uitgestorven.
De kakapo is een charismatische, dikke papegaai die niet kan vliegen. Met een gewicht dat oploopt tot vier kilo en een lengte van een halve meter, is het de grootste papegaai ter wereld. De groen-gele loopvogel waggelt door het bos en wordt 60 tot 90 jaar oud. „Als je op een heldere dag in een Nieuw-Zeelands bos loopt en de zon door de bladeren schijnt, zie je de kleuren van een kakapo. Alle tinten groen, geel, bruin en zwart door elkaar”, zegt Vercoe. Ook is het dier aan zijn bijzondere geur te herkennen. „Ze ruiken heerlijk. Een fruitige, muskige geur.” Het is de enige papegaai ter wereld die alleen ’s nachts actief is. Zijn ogen zijn net als bij een uil naar voren gericht, waardoor ze ’s nachts goed in het bos kunnen bewegen. Het heeft hem de bijnaam ‘uilpapegaai’ opgeleverd. „Als ze je aankijken, krijg je het gevoel dat je wordt beoordeeld. Ze zijn nieuwsgierig en lijken heel wijs.”
Het mannetje heeft een eigenaardige, dreunende lokroep tijdens het broedseizoen. „Je voelt het eerst in je buik, voordat je het echt hoort”, zegt Vercoe. Het heet ‘boomen’; een diep basgeluid dat eerder lijkt op een misthoorn dan de roep van een vogel. Dat wisselt hij af met een scherp, metaalachtig geluid dat ‘chingen’ heet. De roep, ooit alomtegenwoordig in de Nieuw-Zeelandse nacht, is inmiddels bijna verstomd. Alleen op de afgelegen eilanden die vrij zijn van roofdieren is het nog af en toe te horen.
Want zijn unieke eigenschappen maakt de kakapo buitengewoon kwetsbaar. Geconfronteerd met een bedreiging blijft hij stokstijf staan, in de hoop dat hij door zijn camouflagekleuren niet te zien is. Maar vanwege zijn penetrante geur, is hij een gemakkelijke prooi voor roofdieren die met hun neus jagen.
Kakapo Marian met drie eieren.
Vercoe heeft haar leven gewijd aan het redden van de bedreigde vogelsoort. Ze begon ruim twintig jaar geleden als vrijwilliger, inmiddels werkt ze voor het ministerie van Natuurbescherming. Nog steeds is ze betoverd door de unieke vogel. „Onlangs maakte ik een nachtwandeling op Anchor Island. Het was een heldere nacht, de Melkweg was goed te zien. Overal om me heen waren mannetjes aan het boomen”, zegt ze verrukt. „Het gedreun van de kakapo’s was overal om me heen. Het was spectaculair.”
Zijn karakteristieke voorkomen en zeldzaamheid heeft de kakapo een grote schare fans opgeleverd. Niet voor niets won de vogel regelmatig de prestigieuze Vogel van het jaar-verkiezing in Nieuw-Zeeland. Het enthousiasme over het huidige broedseizoen is zo groot, dat er een wekelijkse podcastserie, Kakapo Files, wordt uitgezonden door de Nieuw-Zeelandse radio-omroep RNZ. Presentator Alison Ballance lepelt smakelijke vogelfeitjes op, zoals dat de dikke vogel soms tóch uit een boom springt in de veronderstelling dat hij kan vliegen. Maar dan blijkt dat de kakapo „de vliegkunsten heeft van een baksteen”, aldus Ballance.
In tegenstelling tot zijn beroerde vliegkwaliteiten is de kakapo wel een behendig klimmer. Zonder moeite klimt hij tot in de top van de inheemse rimu-bomen, die tot 50 meter hoog kunnen worden. Het zijn de vruchten van deze boom waardoor de vogel zin krijgt om zich voort te planten. Vooral tijdens een mastjaar, als de bomen aanzienlijk meer vruchten dragen dan gemiddeld, gaat de kakapo op zoek naar een partner. Maar dit gebeurt slechts eens in de drie tot vijf jaar, wat de kans op kuikens aanzienlijk verkleint.
Daarom is het volle nest van Rakiura met groot enthousiasme onthaald. Het moment dat haar eieren legde werd vastgelegd door de Kakapo Cam, een zwart-witte camera die is opgezet bij haar nest. Rakiura is overigens niet de enige kakapo die in Nieuw-Zeeland bij naam bekend is. De gezette papegaai is zo ernstig bedreigd, dat alle individuele vogels bekend zijn en een naam hebben. Een andere beroemde kakapo is Sirocco, die internationale faam kreeg nadat hij voor de camera probeerde te paren met zoöloog Mark Carwardine.
Toch waren de vogels niet altijd zo zeldzaam, zegt Vercoe. Wetenschappers vermoeden dat het ooit de derde meest voorkomende vogel in Nieuw-Zeeland was. „Toen de Maori’s voor het eerst aankwamen, moet het ’s nachts een kakofonie zijn geweest”, zegt Vercoe. Nieuw-Zeeland was voor de komst van de mens een loopvogelparadijs, er kwamen namelijk geen zoogdieren voor. Maar vanaf de dertiende eeuw, toen de eerste Polynesiërs aan land kwamen, kreeg de vogel het moeilijk. Vooral sinds de komst van de Britten in de achttiende eeuw ging het snel bergafwaarts. Die brachten allerlei zoogdieren mee, bijvoorbeeld ratten en hermelijnen die de eieren opeten. In de jaren zeventig waren er slechts 18 vogels over. Sindsdien is een intensief beschermingsprogramma opgezet, waarbij de vogels zijn verplaatst naar roofdiervrije eilandjes.
Er zijn aanwijzingen dat ook een verre voorouder van de kakapo al ruim een miljoen jaar geleden op het vasteland rondscharrelde. Onlangs werden oeroude fossielen gevonden in een grot in de regio Waitomo, op het Noordereiland van Nieuw-Zeeland. Universitair docent Trevor Worthy van Flinders University in Adelaide is de hoofdauteur van de studie. „Deze fossielen bieden nieuwe inzichten in de prehistorische vogelwereld van Nieuw-Zeeland”, zegt hij aan de telefoon.
Worthy, die in Nieuw-Zeeland opgroeide, kwam in de jaren tachtig voor het eerst in de grot waar nu de bijzondere vondst is gedaan. Als student was hij in zijn vrije tijd grottenverkenner. „Het gebied rond Waitamo is bezaaid met grotten. Ik ging naar de Moa Eggshell grot, omdat daar nog relatief weinig over bekend was. Een bot dat ik daar heb opgegraven, heb ik naar een museum gebracht. Maar daar heeft het lang gelegen zonder dat iemand ernaar keek.”
Pas onlangs keerde Worthy, inmiddels paleontoloog, terug naar de grot. De ontdekkingen die zijn team deed hebben een ontbrekend hoofdstuk in de geschiedenis van Nieuw-Zeelandse fauna aan het licht gebracht. Ze vonden fossielen van twaalf soorten uitgestorven vogels en vier soorten uitgestorven kikkers van 1 tot 1,5 miljoen jaar oud. „Dit betekent dat onze oerbossen ooit de thuisbasis waren van een diverse groep vogels die de volgende miljoen jaar niet hebben overleefd.” De dieren zijn uitgestorven lang voordat de eerste mens naar Nieuw-Zeeland kwam, vermoedelijk door enorme vulkaanuitbarstingen en snelle veranderingen in het klimaat.
Een mannelijke kakapo in een boom op Codfish Island in Nieuw-Zeeland.
Uit het voorlopige onderzoek blijkt dat de Strigops insulaborealis, een oeroude voorouder van de kakapo, mogelijk wél kon vliegen. „De botten wijzen erop dat deze vogel zwakkere poten had, daarom denken we dat hij zich anders bewoog en minder goed kon klimmen”, zegt Worthy. Hij benadrukt dat er meer onderzoek nodig is om dit met zekerheid vast te stellen.
Vercoe heeft goede hoop voor de toekomst van de kakapo. Wekelijks wordt op sociale media een update gegeven over het aantal vrouwtjes dat broedt en hoeveel vruchtbare eieren er zijn gelegd. „Uiteindelijk is ons doel om de kakapo terug op het vasteland in Nieuw-Zeeland te krijgen. We zijn er nog lang niet en het zal veel tijd kosten, maar een broedseizoen zoals dit is een geweldige stap in de juiste richting.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC