Kleber Mendonça Filho en Wagner Moura Het voor vier Oscars genomineerde ‘The Secret Agent’ speelt zich af tijdens de Braziliaanse militaire dictatuur. „De horror van zo’n autocratie is: je wordt geëlimineerd omdat je bent wie je bent en in de weg loopt.”
Kleber Mendonça Filho en Wagner Moura.
Wat een paar jaar semi-dictatuur al niet voor de film kan doen. Na vier jaar kaalslag onder het presidentschap van Jair Bolsonaro (2019-2022) herrees de Braziliaanse film glorieus uit zijn graf. Voor het tweede jaar op rij gooit een film die laat zien wat de militaire dictatuur (1964-1985) in Brazilië aanrichtte hoge ogen op het Oscargala. Vorig jaar zette I’m Still Here – over de moord op ex-politicus Rubens Paiva in 1971 – één van zijn drie Oscarnominaties om in een Oscar (internationale film). Dit jaar kreeg The Secret Agent (O agente secreto) vier Oscarnominaties: beste film, beste internationale film, beste casting en beste acteur.
De acteur in kwestie zit medio mei tegenover ons in Cannes. Wagner Moura (49) – later deze week wint hij de Gouden Palm voor beste acteur – is hier vooral bekend als Colombiaanse cokebaron Pablo Escobar in de serie Narcos en als kapitein Nascimento die in de politieke actiefilm Tropa de Elite (Gouden Beer) favela’s moet schoonvegen voor een pausbezoek. Zijn intense, verre blik is altijd spannend. Is hij verliefd of beraamt hij een moord? Je weet het niet.
Wagner Moura en regisseur Kleber Mendonça Filho gaan ver terug: Mendonça Filho interviewde de acteur twintig jaar geleden in Cannes toen hij zelf nog een filmcriticus was. Moura: „We voelden direct een klik, mijn vrouw nam toen een foto van hem.” Ze hebben hun afkomst en progressieve politiek gemeen. Beide komen uit het noordoosten van Brazilië: Mendonça uit Recife, Moura uit Salvador. De provincie Pernambuco, waar The Secret Agent zich afspeelt, staat in Brazilië voor provinciaals en achterlijk. Maar het is ook een robuust links bastion dat het land volgens Mendonça Filho redde van Bolsonaro’s tirannie. „Recife was onder Bolsonaro een soort vrijstaat, alleen daar kon je nog gewoon met een rood T-shirt over straat. In São Paulo werd je dan gelijk uitgescholden of in elkaar geslagen door idioten.”
Moura: „Onder het regime van hem wiens naam ik niet wil noemen zaten journalisten, wetenschappers en kunstenaars in de hoek waar de klappen vielen. U weet wel, het handboek autocratie dat nu door Donald Trump wordt uitgevoerd. Ik regisseerde in 2019 de film Marighella, over de zwarte leider van het gewapende verzet tegen de militaire dictatuur die in 1969 werd doodgeschoten. Het regime wilde hem ook uit ons geheugen wissen, net als al die andere naamloze zwarte mensen in de favela’s die simpelweg verdwijnen.”
Met Marighella hoopte Moura daar een stokje voor te steken: het leverde hem een haatcampagne op en talloze doodsbedreigingen. „Het was echt hardcore shit. Kleber en ik hadden onder Bolsonaro veel contact. Hoe komen we hier doorheen? Wat kunnen we doen? Deze film is ontstaan in een tijd dat we soms serieus gevaar liepen.”
Wagner Moura speelt in The Secret Agent Armando, een academicus en weduwnaar die anno 1977 onder de schuilnaam Marcelo naar Recife vlucht om zijn zoontje op te pikken. Zijn patenten zijn door een maffiose zakenman gestolen, die twee huurmoordenaars achter hem aanstuurt. Moura: „Het is geen film over dictatuur, het is een film die zich afspeelt tijdens een dictatuur. Je ontdekt wat de spelregels zijn. Armando is geen superheld, hij vecht niet tegen het regime en wil geen president afzetten. Hij wil gewoon vluchten met zijn zoontje en zijn waarden trouw blijven. Dat is de horror van zo’n autocratie: je wordt geëlimineerd omdat je bent wie je bent en in de weg loopt. Het recht van de sterkste geldt.”
Beeld uit ‘The Secret Agent’.
Net als I’m Still Here gaat de film over herinnering: een dictatuur laat mensen niet alleen verdwijnen, maar wil ze ook uitwissen. Het ideaal is permanent geheugenverlies, waar politici keihard kunnen ontkennen wat ze gisteren nog beweerden. Moura, die zelf journalistiek studeerde, maakt zich zorgen: „Je kan journalisten verwijten dat ze voor grote concerns werken, maar ik weet hoe serieus ze feiten en bronnen checken en luisteren naar beide partijen. Maar mensen halen hun feiten nu van Instagram en TikTok, en denken dat de vraag of de aarde rond of plat is en of vaccinaties werken gewoon maar meningen zijn. En dan komt AI er nog maar net aan. Wij progressieven zijn ernstig in het nadeel omdat we dat soort werktuigen niet zo schaamteloos misbruiken als rechts dat doet.”
Toch denkt Wagner Moura dat Brazilië de dictatuur nog niet is vergeten. En daarom – anders dan de Verenigde Staten – een couppoging door een zittend president wel serieus nam. „Waarom gaat Bolsonaro achter de tralies en Trump in het Witte Huis? Omdat wij Brazilianen betere democraten zijn? Dat geloof ik niet. Het is omdat wij ons de militaire dictatuur nog herinneren. Amerikanen voelen niet onze urgentie, want ze denken dat hun democratie vanzelf spreekt.”
Mendonça Filho is daar minder gerust op. „Ik draaide I’m Still Here op een filmfestival in Recife en jonge mensen zeiden achteraf: ‘Ik had geen idee dat ze mensen dat aandeden tijdens de dictatuur!’ What the fuck? Het is kennelijk gewist. Alsof Franse jongeren zeggen: ‘Bestond dat echt, de guillotine?'”
Het geweld in The Secret Agent is chaotisch en wijdverbreid, niet systematisch en gericht als in I’m Still Here. In Mendonça Filho’s Recife anno 1977 zie je geen militairen op straat, maar is de hele samenleving een poel van corruptie, ranzig geweld en stupiditeit. Zo dweept een foute politiechef met de Duitse Holocaust-overlever Hans (Udo Kier) omdat hij hem voor een Wehrmacht-soldaat aanziet. Het maakt de thriller ondanks zijn tragiek ook komisch en bij vlagen surrealistisch. Op een zeker moment valt een in een haai aangetroffen mensenbeen bezoekers van Recife’s tippelzone aan – een broodje aap-verhaal dat de lokale tabloids indertijd danig bezig hield.
Het was de tijd van Jaws, een van de eerste films die regisseur Mendonça Filho zich levendig herinnert, vertelt hij in Cannes. Zijn cinefiele geheugen gaat terug tot 1977, toen hij Jaws in Cinema São Luiz zag, de bioscoop die hij in The Secret Agent liefdevol reconstrueert als een plek waar burgerlijk verzet in Recife elkaar stiekem treft. Hij checkte zelfs welke film er in februari 1977 draaide, tijdens carnaval. „Dat was The Omen, die zie je dus ook in mijn film.”
Mendonça Filho filmde in jaren zeventig-stijl, vertelt hij. Geen moderne Steadicam of drone-shots, wel ouderwetse anamorfe lenzen die het beeld sfeervol vervormen. En dolly-shots, met de camera op rails. „Voor dat harige been dat erop los schopt op de tippelzone legden we bijvoorbeeld 25 meter rails. Old school, maar dat geeft de film een echte identiteit, een gevoel.” Mendonça dacht bij de opnames aan blaxpoloitation-films, aan The Driller Killer van Abel Ferrara, zegt hij. Aan Jaws ook. „En gek genoeg die film van Albert Serra, Liberté, waar 18de -eeuws libertijnen tekeergaan in een donker bos.”
Mendonça Filho – in 2012 ging zijn invloedrijke filmdebuut Neighbouring Sounds in première in Rotterdam en won daar niet eens een Tiger Award – is er niet de man naar om ooit een „frontaal politieke film” te maken, zegt hij. „Mijn opzet is eerder de logica van een periode te tonen. Toen ik een kind was, zag ik mijn ouders vaak zo praten (fluistert met hand over zijn mond). En daarna weer gewoon. Niet dat ze werden afgeluisterd of iets heel pikants zeiden, het was gewoon het gedrag dat de tijd je aanleerde. Je weet maar nooit. Angst hing in de lucht.”
„Het gaat mij om de toon, kleur, geur en logica van een dictatuur. Wat is die logica? Een dief steelt een jerrycan benzine. De nachtwaker van het tankstation schiet hem dood met een shotgun en slaat op de vlucht, want politie betekent problemen. Omdat het carnaval is, komt niemand het lijk weghalen en ligt dat vier dagen in de zon te rotten terwijl de tankhouder wilde honden op afstand houdt. Komt de politie eindelijk langst, dan heeft die alleen interesse in het afpersen van klanten. Een boeiende situatie, echt 1977.” Mendonça Filho beschrijft hier de openingsscène van The Secret Agent: wetteloosheid die van boven naar beneden percoleerde. Wat er gebeurd is, boeit niemand. Zaak is niet in problemen te raken.
Wagner Moura vreest dat Brazilië straks weer moet leren fluisteren. Er is nu dan wel democratie, gerust is hij er niet op. „Alles is zo extreem gepolariseerd in Brazilië. Er is nauwelijks interactie, geen conversatie, we praten met de rug naar elkaar toe. Sinds ik meewerkte aan de film Civil War [over een toekomstige burgeroorlog in de VS, red.] heb ik meer aandacht voor mensen waarmee ik het politiek totaal oneens ben. Vroeger dacht ik: fuck you. Nu denk ik: ben je geen nazi dan wil ik best luisteren. Want we leven in een angstaanjagende tijd.”
Source: NRC