Congo Een jaar na de machtsovername door de strijdgroep M23 leeft de Oost-Congolese stad Goma nog altijd in isolement. Gesloten banken, een gesloten luchthaven en verhoogde belastingen drukken zwaar op het dagelijks leven. „Het is overleven hier in Goma.”
Klanten op de Bireremarkt in Goma, een jaar nadat de M23-rebellen de stad in Oost-Congo innamen.
Yesu mwamba wangu, mahali pa kujificha. Antoinette Samvura (55) zingt zacht terwijl ze haar bonen bewerkt op een van haar percelen in Bujovu, een wijk in de Oost-Congolese stad Goma. Haar christelijk gezang in het Swahili gaat over Jezus als schuilplaats, als houvast wanneer alles wegvalt. Enkele minuten later puft ze even uit, haar tranen zijn gedroogd. Bujovu ligt vlak bij de internationale luchthaven van Goma. In januari vorig jaar marcheerden de milities van M23 de stad binnen, na dagen van hevige gevechten. Duizenden mensen werden gedood en de stad werd zwaar beschadigd.
Een van de dodelijke slachtoffers was de 28-jarige zoon van Samvura. Haar enige zoon werd getroffen door granaatscherven terwijl ze thuis beschutting zochten. „Elke keer als ik aan die gebeurtenissen terugdenk, begin ik te huilen. Een zoon verliezen die op geen enkele manier betrokken was bij dit conflict”, zegt ze terwijl de tranen even de vrije loop krijgen voordat ze verdergaat. „Hij was een rustige jongen die bezig was zijn leven op te bouwen, zoals elke man dat doet. Hij zou binnenkort trouwen en mij kleinkinderen geven. Hij beloofde dat hij alles zou doen om me uit deze armoede te halen. Nog dagelijks vraag ik God wat ik verkeerd heb gedaan om dit te verdienen.”
Een jaar nadat de door het buurland Rwanda gesteunde M23-beweging de stad innam, zijn de gevolgen van die strijd nog altijd voelbaar. Goma, hoofdstad van de provincie Noord-Kivu, wordt verstikt door de sluiting van de internationale luchthaven en de banken en de door M23 verhoogde belastingen. Veel ondernemingen zagen zich gedwongen hun deuren te sluiten. Bedrijven gingen failliet en ondernemingen die nog actief zijn, halen lang niet meer de omzetten van voorheen, wat heeft geleid tot werkloosheid.
De inname van Goma paste in een escalatie van een langdurig machtsconflict in het oosten van Congo, waar gewapende groepen concurreren om grondgebied, politieke invloed en controle over handelsroutes. M23, een beweging met wortels in eerdere Tutsi-opstanden, greep na jaren van relatieve rust opnieuw naar de wapens en wist met steun van buurland Rwanda strategische gebieden in te nemen. Voor Kinshasa onderstreepte het hoe beperkt de grip van de Congolese staat op het oosten van het land is gebleven.
Veel inwoners van Goma – de stad telt er ongeveer een miljoen – gebruiken het woord veerkracht om te beschrijven hoe zij in deze situatie hoop blijven koesteren en blijven geloven dat er beterschap komt. Tegelijkertijd hangt over de stad een hardnekkige onzekerheid.
Boomstammen worden vervoerd op de Bireremarkt in Goma.
Rwandese en Congolese valuta in de handen van geldwisselaars op de markt.
Een vrouw verkoopt broodjes op de markt.
Geldwisselaars en telefoontegoedhandelaren werken onder parasols op de markt.
De bedrijvigheid in Goma is gedaald na de inname door M23 een jaar geleden.
In Birere, het commerciële hart van Goma, verkoopt Nathalie Furaha (35), moeder van vier kinderen, haar waren op straat voor een van de winkelpanden. Ze kan de huur van een verkoopruimte voor haar kledinghandel niet betalen. Dus verdient ze haar geld vanaf een geïmproviseerd kraampje. Volgens haar verslechtert de situatie met de dag, vooral sinds de sluiting van de banken. Haar man, die als hulpverlener werkte, verloor zijn baan nadat zijn contract vanwege de oorlog werd beëindigd. „We verkopen niet meer zoals voorheen. Voor de oorlog kon ik met twintig dollar winst naar huis gaan, maar sinds het geweld kopen mensen nauwelijks nog kleding. Er is bijna geen klantenkring meer, niet zoals vroeger.”
De sluiting van de internationale luchthaven sinds januari vorig jaar heeft zowel het handelsverkeer, de hulpverlening als de mobiliteit abrupt onderbroken. Enkele maanden geleden kondigde de Congolese president Félix Tshisekedi aan dat de luchthaven zou worden heropend. De huidige machthebbers in de stad verzetten zich daartegen en beschuldigen hulporganisaties ervan financieel te willen „profiteren van de situatie van de bevolking”, waardoor Goma tot op heden grotendeels is afgesloten van de buitenwereld.
Volgens de Wereldbank zijn de prijzen van basisvoedsel in Goma het afgelopen jaar fors gestegen. Het is logisch dat mensen liever hun geld uitgeven aan basisbehoeften, zegt Furaha. „Ik weet niet hoe lang we dit nog volhouden. Ik moet de huur en schoolgeld betalen en tegelijk mijn gezin voeden, terwijl er nauwelijks nog geld circuleert. Kun je je voorstellen wat voor lijdensweg dit is?”
Een lid van de M23 bewaakt de toegang tot de luchthaven van de stad, een jaar nadat de de militie Goma innam.
Automobilisten rijden langs een gesloten filiaal van Ecobank in Goma, een van de banken die na de machtsovername door M23 de deuren sloten.
Sinds M23 Goma en omliggende gebieden in de provincies Noord- en Zuid-Kivu innam, heeft het lokaal parallelle overheidsstructuren opgezet. De belasting die kleine markthandelaars betalen om hun goederen te mogen verkopen werd door M23 verhoogd en in sommige gevallen verdubbeld tot ongeveer vijfhonderd Congolese frank (omgerekend zo’n twintig eurocent) per dag. Bedrijven en organisaties krijgen aanslagen opgelegd om actief te mogen blijven, met het risico op sluiting als zij niet betalen. Omdat banken gesloten zijn, gebeurt die inning uitsluitend in contanten. Inwoners zijn daardoor aangewezen op informele wisselkanalen met hoge kosten.
Ook verstevigde M23 haar macht met arrestaties en acties tegen vermeende tegenstanders, een aanpak die door mensenrechtenorganisaties werd bekritiseerd. Openlijk verzet tegen het bewind van M23 is sindsdien nauwelijks nog hoorbaar.
Via bemiddeling – onder meer door Qatar en de VS – was er afgelopen jaar contact met Rwanda en vertegenwoordigers van M23. Die inspanningen bleken grotendeels vruchteloos. Uiteindelijk moest een door Washington opgelegde ‘vredesdeal’ tussen Kinshasa en Kigali verdere escalatie voorkomen, een akkoord dat de VS economische invloed in de regio opleverde.
In werkelijkheid liet die overeenkomst de machtsverhoudingen ter plaatse grotendeels intact, waardoor Goma tot op heden buiten het gezag van de Congolese staat blijft. Na Goma namen de M23-milities ook Bukavu in, de hoofdstad van de provincie Zuid-Kivu. Ook Uvira, een stad aan de grens met Burundi, werd ingenomen. Onder druk van de VS trokken zij zich daar uiteindelijk terug.
De waterslang die Gaspard Kalenga (32) in zijn hand houdt kronkelt over het natte asfalt. De spuitlans is gericht op de voorruit van een blauwe gezinswagen. De jonge ondernemer is eigenaar van Kalwash Services in de wijk Mabanga Sud. Kalenga – ingezakte stoffen pet achterstevoren – schetst de benarde economische situatie waarin hij als ondernemer is beland. „Het is overleven hier in Goma. Vroeger [voor de inname] was een slechte dag er een waarop we twintig auto’s wasten. Nu hebben we moeite om überhaupt vijf auto’s te wassen.”
Kalenga vertelt hoe inwoners vanwege de verhoogde brandstofprijzen vaker voor openbaar vervoer kiezen in plaats van hun eigen auto te nemen. „Dat waren juist onze klanten. Bovendien is het bijna onmogelijk om nog vijf dollar per klant te krijgen, de prijs die we voorheen rekenden. Het is spijkerhard onderhandelen om een auto te mogen wassen voor anderhalf, twee of hooguit drie dollar, of soms zelfs om iets te eten te hebben. Want alles wat we verdienen is enkel om te overleven.”
Een agent van M23 regelt het verkeer in Goma.
Naast de autowasserij had Kalenga een bedrijf in het recyclen van afval om er kunstwerken van te maken. Dat moest hij noodgedwongen sluiten. „We verkochten onze kunstwerken vooral aan expats, hulpverleners en toeristen”, vertelt hij. „Mensen vergeten soms dat Goma ook een toeristische stad is. Maar nu komt er niemand meer. We krijgen nergens onze producten nog verkocht, de klanten zijn weg en we kunnen onze werknemers niet meer betalen.”
Anderen, die dit „ellendige” bestaan niet langer aankunnen, hebben ervoor gekozen Goma te ontvluchten. „Veel bedrijven, humanitaire organisaties en particulieren met wie we samenwerkten hebben sinds de bezetting door M23 de samenwerking opgezegd. Ook veel klanten, onder wie overheidsmedewerkers en grote handelaren, zijn de stad ontvlucht. Sommigen hebben zelfs hun auto achtergelaten.”
Toch weigert Kalenga het geloof in herstel op te geven. „De stad Goma heeft al vaker zware tijden doorgemaakt. We zien de inspanningen die de autoriteiten leveren om een oplossing te vinden en dat stelt ons gerust”, zegt hij, doelend op de diplomatieke pogingen van de Congolese regering om de situatie te veranderen. „Het gevoel dat we niet volledig zijn achtergelaten geeft ons kracht. Misschien komt het goed.”
Ja, zegt hij, het leven is zwaarder geworden sinds M23 de stad beheerst. Tegelijkertijd zegt hij opgelucht te zijn over de relatieve rust die de afgelopen tijd is teruggekeerd. Kort na de bezetting verplichtte M23 iedereen die in de vluchtelingenkampen verbleef terug te keren naar huis. Volgens de beweging was de vrede hersteld. Daar zit volgens Imani een kern van waarheid in. Sinds M23 Goma innam, zijn er tenminste geen schoten meer te horen. „Het enige wat ons goeddoet, is dat de veiligheid enigszins is teruggekeerd. Vroeger hoorde je op elk moment geweerschoten, zonder waarschuwing. Nu slapen we ’s nachts rustig.”
Met medewerking van Naïm Derbali
Een pick-up van M23 rijdt door Goma, hoofdstad van Noord-Kivu, waar een jaar na de inname door de militie het dagelijks leven is ontwricht.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC