Chinese krijgsmacht Door middel van een politieke zuivering van de Chinese legertop vormt president Xi Jinping een leger dat absoluut loyaal is aan hem, maar ook kwetsbaar.
Vanuit een auto overziet president Xi Jinping de militaire parade in september 2025 ter gelegenheid van het 80-jarige einde van de Tweede Wereldoorlog.
Na de recente zuivering van twee topgeneraals Zhang Youxia en Liu Zhenli maakt het Chinese leger een stuurloze indruk. President Xi Jinping heeft inmiddels vijf van de zes generaals die hij zelf in 2022 had geïnstalleerd in de Centrale Militaire Commissie die het leger bestuurt uit hun rol gezet. Alleen Xi zelf en één generaal die verantwoordelijk is voor de disciplinaire acties zijn nog over.
Het is een ongekende situatie, zegt militair onderzoeker Zi Yang van de Rajaratnam School of International Studies in Singapore. „De Militaire Commissie is vrijwel leeg en de operationele krijgsmachtleiding [de afdeling die de verschillende onderdelen van het leger leidt en coördineert] heeft op dit moment geen hoofd. Dit is zeer uitzonderlijk voor een leger.”
Yang denkt dat chaos en negatieve emoties nu overheersen onder de Chinese legerleiding. Twee weken na de zuivering is zowel binnen als buiten China nog weinig bekend over wat er is gebeurd. Het Chinese Volksbevrijdingsleger, dat geen nationaal leger is maar een onderdeel van de Communistische Partij, is erg gesloten. Wel werden zaterdag nieuwe disciplinaire regels voor de legertop aangekondigd, en roept officiële berichtgeving op tot „meer loyaliteit”. Vrijdag werd bekend dat drie defensie-experts met een nevenfunctie binnen de overheid zijn ontslagen, waarschijnlijk een teken van een bredere ontmanteling van de netwerken van Zhang en Liu.
„Hoe sneller de rot wordt verwijderd, hoe sneller het nieuwe vlees kan aangroeien”, stelde een commentaar in de nationale legerkrant. Maar waarom ontdekt Xi opeens zoveel rotte appels onder zijn trouwe bondgenoten? Drie vragen over de leiderschapscrisis in het leger.
Zelfs in de context van Xi Jinpings lange strijd tegen corruptie in het leger, die al kort na zijn aantreden in 2012 begon, vormt de verwijdering van generaal Zhang Youxia een extreme stap. Xi, die Zhang al sinds zijn kindertijd kent, had hem juist in 2022 een promotie gegeven tot nummer twee van het leger, en brak daarmee met de normen rond de pensioenleeftijd van generaals en andere leiders. Zhang (75) staat bekend als loyaal aan Xi. Ook als er recent een verschil van mening tussen beiden was ontstaan, had Xi hem makkelijk met pensioen kunnen sturen, bijvoorbeeld tijdens het volgende partijcongres in 2027.
In plaats daarvan is Zhang de afgelopen weken aan de schandpaal genageld. De gebruikelijke beschuldiging van corruptie, een diepgeworteld onderdeel van de cultuur rond aanbestedingen en promoties binnen het leger, wordt genoemd, maar de nadruk ligt op Zhangs politieke fouten, zoals het „vertrappelen” van Xi’s leiderschap van de Militaire Commissie. „Deze bittere, persoonlijke aanval is wel echt schokkend”, stelt onderzoeker Yang. „Voor de mensen die dichtbij Xi staan wordt hiermee duidelijk dat niets je kan beschermen als hij ontevreden over je is.”
De gevallen generaal Zhang Youxia, hier in maart 2025, en de Chinese president Xi Jinping kennen elkaar sinds hun kindertijd.
Waar dat conflict over zou gaan, blijft onduidelijk. Analisten zijn de afgelopen week volop bezig met ‘pekinologie’, de Chinese variant van ‘kremlinologie’: het doorspitten van documenten en beeldmateriaal op schaarse hints van wat er politiek speelt. Volgens de Taiwanese analist K. Tristan Tang laten militaire planningsdocumenten van de afgelopen periode zien dat Xi een snellere opbouw wilde van het leger, dat op dit moment een grondige modernisering ondergaat, terwijl Zhang meer nadruk legde op zaken als nieuwe informatietechnologie en onbemande oorlogsvoering, met daarnaast een meer geleidelijke intensivering van oefeningen en training van het leger.
Ook Xi’s besluitvorming rond zijn opvolging is een mogelijke factor. Xi’s huidige, ongebruikelijke derde termijn als president loopt volgend jaar af. Naar verwachting blijft hij zitten voor een vierde termijn, maar het zou kunnen dat hij alvast een opvolger aanwijst. Voorafgaand aan dat proces zou Xi de mogelijkheid van onafhankelijke geluiden vanuit het leger willen elimineren.
Onderzoeker Yang denkt aan een combinatie van persoonlijk conflict, al dan niet gerechtvaardigde onrust bij Xi over de loyaliteit van het leger, en zelfverzekerdheid over de politieke zuivering als methode om zijn macht te versterken. „Hij heeft dit nu zo ontzettend vaak gedaan met politieke tegenstanders, en het is altijd gelukt.”
Sinds Xi Jinping aan de macht is heeft hij de nadruk gelegd op het opbouwen van een sterke krijgsmacht die past bij China’s status als wereldmacht. In 2017 stelde hij als doel om in 2050 een „leger van wereldklasse” te hebben, een term die wordt geïnterpreteerd als een leger van een vergelijkbaar niveau als dat van de Verenigde Staten. De afgelopen paar jaar heeft Xi verschillende malen gezegd dat dat proces versneld moet worden, zonder nieuwe deadlines te noemen. Het jaar 2027, waarin het Volksbevrijdingsleger honderd jaar bestaat, wordt door Chinese leiders vaak genoemd als ijkpunt voor de voortgang van dit proces. Maar de doelen daarvoor zijn vaag gehouden en er zal volgend jaar sowieso succes worden geclaimd.
In de afgelopen tien jaar is het Chinese leger flink gemoderniseerd. Lange tijd had China vooral een groot maar onervaren landleger. China’s meest recente oorlog, waarin de afgezette generaals Zhang en Liu beiden actief waren, was een grensoorlog met Vietnam in 1979. Sinds een paar jaar heeft China ook de grootste marine ter wereld en zijn de luchtmacht en raketdivisie versterkt. Er wordt vol ingezet op betere samenwerking tussen de verschillende onderdelen van het leger en praktijkervaring.
Hoewel dat proces zich nog in een vroege fase bevindt, is de verbetering zichtbaar tijdens de oefeningen van het Volksbevrijdingsleger de afgelopen jaren rond Taiwan, zegt Yang. „Die zijn behoorlijk ingewikkeld. Ook is er grote voortgang geboekt op het gebied van materieel en technologie.”
Een Chinese militair tijdens de parade, in september vorig jaar, om het einde van de Tweede Wereldoorlog te vieren. Onder andere werden deze strategische kernraketten getoond.
Daarbij steekt de onzekerheid rond het leiderschap van het leger negatief af. „Het gaat hier om een organisatie van meer dan twee miljoen mensen. Die kan niet gerund worden door één of twee personen.”
Het is daarom de vraag hoe lang Xi gaat wachten met het vullen van de lege stoelen om hem heen. De laatste jaren deed hij daar vaak lang over. Op dit moment zijn, naast de vijf posities binnen de Militaire Commissie, nóg tientallen belangrijke leiderschapsposten binnen het leger officieel ongevuld. Het past binnen een wereldwijde trend waarin instituties minder belangrijk lijken te worden, denkt Yang, maar het maakt het Volksbevrijdingsleger wel degelijk kwetsbaar. Als er nu een grote militaire operatie zou plaatsvinden, is onduidelijk wie die zou leiden. Xi zelf heeft vrijwel geen militaire ervaring.
De leiderschapscrisis leidt vrijwel zeker tot uitstel van het moment dat Chinese troepen „gevechtsklaar” zijn voor een mogelijk militaire optreden rond Taiwan, het onafhankelijk bestuurde eiland dat volgens de Chinese overheid bij China hoort.
Wat er op de langere termijn gebeurt onder een nieuwe generatie militaire leiders is onzeker. Volgens Drew Thompson, een voormalig topambtenaar binnen het Amerikaanse defensieministerie die de weggezuiverde generaal Zhang Youxia persoonlijk kende, is het waarschijnlijk dat die toekomstige leiders op grotere afstand van Xi zullen staan, en hem minder direct van objectief advies kunnen voorzien dan de zeer ervaren Zhang. „Daarmee stijgt het risico van een verkeerde inschatting rond de militaire kosten van een operatie om Taiwan in te nemen”, schrijft hij in zijn persoonlijke nieuwsbrief.
Tegelijk is voor de Chinese overheid de inzet van het leger rond Taiwan de „slechtste optie”, aldus Thompson. Hoewel militaire dreiging duidelijk een onderdeel is van China’s strategie om Taiwan onder druk te zetten, zou een „politieke oplossing” veel beter zijn voor China.
Ook Yang ziet dat China niet in de eerste plaats naar het leger kijkt als het gaat om Taiwan. Op dit moment controleert de meer Chinagezinde oppositie in Taiwan het parlement en de komende verkiezingen in Taiwan kunnen voor China positief uitvallen. „Er zijn allerlei manieren om Taiwans politiek te beïnvloeden.”
De recente zuiveringen voeden speculatie over paranoia bij Xi, maar internationaal heeft hij zich tot nu toe calculerend opgesteld. In de regio rond Taiwan en de Zuid-Chinese Zee heeft hij de afgelopen veertien jaar China’s positie geleidelijk versterkt, maar geen onverwachte stappen gezet die zouden kunnen leiden tot militaire confrontatie met de Verenigde Staten. „Het grijze gebied is zijn comfort zone”, merkt China-deskundige Neil Thomas van het Asia Society Policy Institute op in een analyse van de zuiveringen.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC