Algehele verboden op Palestijnse slogans, duizenden arrestaties en ‘overheidsobservatie van organisaties op vage gronden van extremisme’ leiden tot groeiende censuur in Duitsland. Dat concludeert VN-rapporteur Irene Khan. ‘Duitsland moet nieuwe lessen uit zijn verleden trekken.’
is correspondent Duitsland van de Volkskrant. Hij woont in Berlijn.
Twee weken lang trok Irene Khan door Duitsland. Ze is de speciale rapporteur voor vrijheid van meningsuiting voor de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties. Ze sprak met Duitse activisten, journalisten, academici, rechters, politiechefs en politici. Speerpunt van haar bezoek was het overheidsoptreden tegen pro-Palestijnse protesten. Khans conclusies zijn vernietigend: dit is niet verenigbaar met internationale mensenrechtenstandaarden.
‘Antiterreurwetgeving wordt gebruikt om steun voor de Palestijnse zaak breed te verbieden’, zegt Khan. ‘Lokale en regionale autoriteiten hebben vaak de neiging legale kritiek op Israël te verwarren met strafbaar antisemitisme. Door bepaalde groepen en trends volledig strafrechtelijk te benaderen, vergroten de autoriteiten maatschappelijke verdeling. Het vertrouwen moet worden hersteld.’
De Volkskrant sprak haar vrijdagmiddag in Berlijn.
U brengt jaarlijks de vrijheid van meningsuiting in kaart in een zelfgekozen land, brengt verslag uit aan de VN Mensenrechtenraad, en doet aanbevelingen aan de verantwoordelijke regering. Eerder bezocht u Hongarije, Servië, de Filippijnen, Honduras en Zambia. Wat bracht u naar Duitsland?
‘Duitsland is heel actief op het internationale toneel. Het land is vicevoorzitter van de Media Freedom Coalition (een samenwerkingsverband van 51 landen voor persvrijheid, red.). Het heeft sterke grondwettelijke bescherming van vrije expressie. Tegelijk heeft het land te maken met een aantal serieuze problemen: gevoelens van polarisatie, onzekerheid, angst en zelfcensuur. Afnemende ruimte voor vrijheid van meningsuiting.’
Wat baart u in Duitsland het meeste zorgen?
‘Het idee dat men de democratie kan beschermen door waarden van diezelfde democratie te ondermijnen, zoals vrijheid van demonstratie en meningsuiting. Dat is een hele gevaarlijke strategie.’
Is dat wat er gebeurt in Duitsland?
‘Dat is wat er gebeurt. Er wordt geprobeerd bepaalde politieke groepen en trends te marginaliseren in plaats van het gesprek aan te gaan. De bijzondere verantwoordelijkheid die Duitsland voelt voor het Joodse volk leidt tot een keiharde, op veiligheid gerichte benadering. Het ziet bedreigingen, maar is blind voor gevoelens van onvrede in de samenleving. Dat vergroot verdeling, onveiligheid, en wantrouwen.
‘Een voorbeeld is de slogan from the river to the sea, Palestine shall be free. Die is in grote delen van Duitsland verboden, omdat hij volgens de autoriteiten door Hamas wordt gebruikt. Honderden mensen zijn gearresteerd voor het uiten van die slogan, of slechts delen ervan. Rechtbanken gaan er echter verschillend mee om. Hopelijk geeft binnenkort het Duitse hoogste gerechtshof uitsluitsel.
‘Een ander voorbeeld is de observatie door de federale inlichtingendienst van de BDS-beweging (die een boycot van Israël bepleit, red.), inclusief Joodse groepen die haar steunen, op verdenking van extremisme. In de artistieke, academische en culturele wereld worden Israël-kritische geluiden gesmoord. Podia raken subsidie kwijt, mensen hun baan. Dat leidt tot verwarring, zelfcensuur, en dempt de vrijheid van meningsuiting.
‘Maar ook sprekers uit Israël worden belasterd of uitgesloten simpelweg vanwege hun nationaliteit. Van de academici voelt 85 procent zich minder vrij om te spreken, zeker zij die de Duitse nationaliteit niet hebben. Dat gaat een gevaarlijke kant op.’
U sprak met de politiechef en de bestuurder verantwoordelijk voor veiligheid in deelstaat Berlijn, waar de politie de afgelopen jaren keihard optrad tegen pro-Palestijnse betogers. Waren zij ontvankelijk voor uw kritiek?
‘Ik vond alle bestuurders op lokaal en deelstatelijk niveau open, constructief en betrokken. Ik kreeg alle informatie waar ik om vroeg. De Berlijnse autoriteiten in het bijzonder wilden zaken graag uitleggen, omdat zij zich er zeer van bewust zijn dat ze onder vuur liggen.
‘Zij waren echter heel stellig: er wordt geen excessief geweld gebruikt en er worden geen onschuldigen gearresteerd of protesten verboden. Maar er is een gat tussen wat de autoriteiten zeggen en de getuigenverklaringen van mensen die ons blijven bereiken.’
Wat zijn nu de vervolgstappen, en uw aanbevelingen?
‘Eén van mijn aanbevelingen zal zijn dat de overheid een onafhankelijke onderzoekscommissie instelt, met leden die door alle betrokkenen worden vertrouwd. Die moet tot een gedeelde visie komen over wat er is gebeurd en aanbevelingen doen voor de toekomst. Het vertrouwen tussen overheid en bepaalde groepen burgers is ernstig beschadigd. Dat moet worden hersteld.’
Is de conclusie dan dat Duitsland nog niet klaar is met leren van haar verleden?
‘Er zijn lessen uit het verleden geleerd die waardevol zijn. Er zijn lessen die aan revisie toe zijn. En er zijn nieuwe lessen die Duitsland moet leren.’
Irene Khan (Dhaka, Bangladesh, 24 december 1956)
1980 - 2001: diverse functies bij VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR, inclusief Chief of Mission in India
2001 - 2009: secretaris-generaal Amnesty International
2010 - 2011: adviserend redacteur Daily Star (Bangladesh)
2012 - 2019: hoofd International Development Law Organization (IDLO)
2020 - heden: speciale VN-rapporteur voor vrijheid van meningsuiting
De Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties heeft tientallen speciale rapporteurs. Deze rapporteurs zijn niet in dienst van de VN, maar doen als onbezoldigde experts, per land of thema, verslag van mensenrechtenschendingen wereldwijd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant