DEN HAAG - Wat in 1924 begon als een onschuldig, goedkoop treinblaadje vol moppen voor het hele gezin, eindigde bijna vijftig jaar later als een titel die klem kwam te zitten tussen porno en 'serieuzere' mannenbladen. In de collectie van de KB nationale bibliotheek is die ontwikkeling nog precies terug te bladeren: De Lach veranderde stap voor stap van familieblad naar blote meidenblad. Uiteindelijk ging het ten onder aan dalende verkoopcijfers.
Huibert Crijns van de KB nationale bibliotheek wijst erop dat tijdschriften meer zijn dan 'oud papier'. 'Ze zijn net als boeken en kranten een weerslag van de cultuur en de samenleving', zegt de collectiespecialist. 'In tijdschriften zie je vaak het leven van alledag terug: waarden, normen, gewoontes en hoe die veranderen.'
De Lach verschijnt voor het eerst in 1924, uitgegeven door AKO: de Amsterdamse Kioskenonderneming, bekend van kiosken op straat en op stations. Daar ziet AKO een kans. Reizigers moeten op het perron snel iets luchtigs kunnen kopen: niet duur, makkelijk mee te nemen en geschikt voor iedereen.
Die eerste jaargangen ademen volgens Crijns 'onschuld'. Het blad staat vol grappen, puzzels, foto’s en korte rubrieken, met zelfs vaste pagina's voor verschillende doelgroepen. 'Voor moeder de vrouw en ook stukken voor kinderen, inclusief mopjes en spelletjes. Het is het soort blad dat je zonder gêne op tafel legt.'
Maar langzaam verschuift de toon. In de loop van de jaren dertig verschijnen steeds meer foto's van vooral Amerikaanse filmsterren, met nadruk op 'mooie meisjes' en schaars geklede glamour. Het blijkt een commerciële hit. Een vast onderdeel wordt het jaarlijkse zomerse 'badnummer': vol strandbeelden en badpakken.
Belangrijk detail: wat nu tam oogt, gold toen als gewaagd. 'Bloot is in die tijd nog: armen en benen, misschien een stukje decolleté', zegt Crijns. 'Maar in de jaren dertig vonden veel mensen dat al ordinair.' Het mocht wettelijk, maar sociaal lag het gevoelig.
De Lach verschijnt ook in de eerste oorlogsjaren, tot halverwege 1942. Aan de buitenkant lijkt er weinig veranderd, maar de inhoud verraadt de tijdgeest. Amerikaanse filmsterren verdwijnen: te 'vijandig', te veel propaganda van de tegenstanders van Duitsland. In plaats daarvan duiken sterren uit Duitsland en Italië op.
Uiteindelijk is het niet de moraal, maar schaarste die de pers raakt: papierschaarste. De overheid zet allerlei titels stop of dwingt ze tot dunne edities. Een nummer uit juli 1942 telt volgens Crijns nog maar 12 pagina’s. Kort daarna valt het doek.
Na de oorlog komt De Lach in 1947 terug, met grotendeels hetzelfde recept: 'mooie meiden, grappen en grollen' en wat verhaaltjes. In de jaren vijftig blijft dat vrij stabiel. De echte breuk komt in de jaren zestig. De samenleving verandert, de seksuele revolutie dient zich aan en kleurendruk wordt betaalbaarder.
De Lach verschijnt steeds nadrukkelijker met bikini's en badpakken op de cover. 'Dit nummer uit 1966, met een dame in bikini, gold toen als uitermate gewaagd', zegt Crijns. 'In een christelijk gezin kwam dit er niet in.' Het blad is definitief geen gezinsblad meer. De kinder- en vrouwenrubrieken maken plaats voor een duidelijke mannendoelgroep.
Het is volgens Crijns onderdeel van een bredere trend: ook titels als Panorama en Revue schuiven in die tijd op richting mannenblad, met meer nadruk op vrouwen, auto's en misdaad. Met één groot verschil: die bladen bieden daarnaast ook 'meer inhoud'. De Lach blijft vooral hangen in 'grappen en grollen' plus het vrouwbeeld op de cover.
Eind jaren zestig verandert het medialandschap opnieuw: de eerste expliciete seksblaadjes komen op de markt. Eerst probeert de overheid dat tegen te houden, maar na een rechtszaak blijkt dat een verbod niet houdbaar is. De verkoop verschuift van 'onder de toonbank' naar openlijk in kiosk en boekenwinkel. Het is 'een enorme verschuiving in de moraal in Nederland', zegt Crijns.
De Lach voelt die concurrentie en gaat mee. Het blad krijgt de titel De Lach69 en de bikini verdwijnt: volledige naaktreportages verschijnen. Maar die keuze pakt slecht uit: 'Het is vlees noch vis.' Het blad komt precies tussen twee kampen in te staan. Wie expliciete seks wil, koopt de nieuwe porno-titels, wie wél een 'excuses-blad' wil met journalistieke stukken, kiest Panorama of Nieuwe Revue.
De Lach verliest lezers. In de jaren zeventig volgen nog pogingen om het tij te keren met nieuwe namen en formules, zoals Lachmanoeuvre, maar zonder resultaat. In 1972 stopt de uitgever ermee.
Het laatste nummer grijpt terug op de oude vormgeving uit de jaren twintig, maar mét een naaktmodel op de cover: een soort slotakkoord dat tegelijk nostalgisch én 'bij de tijd' wil zijn.
Daarna komen er nog korte, mislukte opvolgers (Mach, De Nieuwe Lach), maar het publiek keert niet terug. 'De nekslag is verkoopcijfers', vat Crijns het samen. 'Het wordt niet meer verkocht.' In de laatste jaren had het de reputatie van 'kappersblaadje': even stiekem inkijken bij de kapper, maar geen abonnement nemen. 'Want wekelijks blote meiden op de mat, dat was thuis lastig uit te leggen.'
KB, nationale bibliotheek in Den Haag opent haar deuren voor Omroep West
Sinds de oprichting van de KB, nationale bibliotheek in 1798 is de collectie gegroeid van 5500 naar ruim 4,4 miljoen werken. De lengte van die collectie, 120,5 kilometer, neemt met zo'n tien meter per week toe. In 2029 zal de nationale bibliotheek dan ook een nieuw magazijn in gebruik moeten nemen.
Sinds de oprichting heeft de KB een hele bijzondere collectie opgebouwd, met talloze unieke werken. Sommige van die topstukken liggen veilig achter slot en grendel en mogen slechts door een enkeling worden ingezien.
Omroep West heeft speciaal toegang gekregen tot het magazijn om enkele van die topstukken te bewonderen. Die verdienen tenslotte alle aandacht.
Source: Omroep West Den Haag