Geschiedenis Daniela Hooghiemstra schreef een boek over twee broers uit een adellijk, liberaal nest, van wie de een belangrijke sociaaldemocraat werd en de ander een fanatieke nazi.
Willem (links) en Marinus van der Goes van Naters.
Eindelijk mocht hij een Duits uniform aantrekken. Meteen nadat alle ‘Abzeichen en Bauten’ erop genaaid waren, voelde Willem van der Goes Naters zich een ander mens. Een gelukkiger mens. Alleen zijn ‘houding’ schoot nog wat tekort, schreef hij in 1942 in zijn dagboek. Vooral het ‘hakken klappen’ lukte nog niet. Maar ‘dat zal allemaal wel komen’. Ook het exerceren met geweer ging niet meteen naar wens. ,,Rechterarm en hand vertikken het – ik krijg afschuwelijke pijn en krampen.”
Van der Goes Naters, is dat niet de socialistische voorman van weleer? De ‘rode jonker’, die tot op hoge leeftijd commentaar bleef geven op ontwikkelingen in de sociaaldemocratie en in 2005, 104 jaar oud, overleed? Klopt, maar hierboven gaat het om zijn minder bekende broer Willem, die ook politiek actief was, zij het voor heel andere idealen. In 1937 waren de broers beiden verkiesbaar voor de Tweede Kamer, Marinus voor de SDAP, de voorloper van de PvdA, en Willem voor de NSB.
Daniela Hooghiemstra: De rode en de zwarte jonker. De oorlog van Marinus en Willem van der Goes van Naters. Balans, 320 blz. € 27,50
Daar zit een interessant boek in, dacht historicus en schrijver Daniela Hooghiemstra, en dat is zojuist verschenen: De rode en de zwarte jonker. De oorlog van Marinus en Willem van der Goes Naters.
Het is natuurlijk een fascinerend gegeven: waarom kozen de broers, afkomstig uit hetzelfde protestants-christelijke, liberale nest voor zulke verschillende idealen? Terwijl Willem oefende in het marcheren, was zijn broer Marinus geïnterneerd als lid van de bestuurlijke elite. Anders dan zijn broer werd hij in 1937 wél verkozen als Kamerlid, nadat hij met zijn goede vriend Herman ‘Stuuf’ Wiardi Beckman vlot opmars had gemaakt binnen de sociaaldemocratische partijgelederen.
Wat nog het fascinerender maakt: Willem en Marinus waren allebei homoseksueel in een tijd waarin dit maatschappelijk nog niet aanvaard was. Hooghiemstra laat zien hoe ingewikkeld dat moet zijn geweest. Ze beschrijft de vriendschappen van de broers met andere (jonge)mannen, zoals die van Willem met schilder Pyke Koch en die van Marinus met Wiardi Beckman. Maar uiteindelijk was het, in het milieu en in de tijd waarin ze opgroeiden, onvermijdelijk dat ze gewoon trouwden met een vrouw en kinderen kregen. Over homoseksualiteit werd niet openlijk gesproken, al wisten de broers van elkaars interesse in mannen, in brieven omfloerst omschreven als ‘een aanleg’.
Bij Marinus ging alles wat makkelijker dan bij Willem, zowel zakelijk als privé. Willems relaties liepen steeds stuk. Na een rechtenstudie vond hij een baan bij het kantongerecht in Hilversum, maar „de zaken die hij als aanklager kreeg overstegen het belang van de verkeersruzie nooit”. Toen hij eindelijk trouwde, was zijn jongere broer al drie jaar vader. Via zijn vrouw Mieke kwam Willem in contact met huidarts Jan Cornelis Schreuder, de man van een jeugdvriendin, die zich aangetrokken voelde tot het nationaalsocialisme. In december 1933 meldden Willem en Mieke zich als lid van de NSB. Een jaar later was hij al groepsleider in Apeldoorn, waar hij zich inmiddels had gevestigd als advocaat.
Marinus zag zich daarop genoodzaakt te breken met zijn broer. „Bij een ‘groepsleider’ van de NSB kan ik niet in huis komen, snap je”, liet hij hem per brief weten. Maar toen hij later, tijdens de oorlog, gevangen zat, vroeg hij zijn broer zich bij de bezettingsautoriteiten in te zetten voor zijn vrijlating. Willem had immers contacten.
De bekering van Willem tot het nationaalsocialisme leek totaal. Toen hij Hitlers Mein Kampf las, zette hij strepen bij de meest antisemitische passages. Hij was zelfs zo fanatiek dat hij met een groepje samenspande tegen NSB-leider Mussert omdat hij die te slap vond. Het kwam hem op een royement te staan.
De vraag die natuurlijk boven het hele verhaal hangt is: hoe is het mogelijk dat Willem, die veel mee heeft in het leven (een adellijke titel, een erfenis) zo’n radicaal andere keuze maakt dan zijn broer? Op zoek naar een antwoord slaat Hooghiemstra af en toe een zijpad in waarop ze zo ver doorwandelt dat je als lezer na een tijdje denkt: raken we niet verdwaald? Zo besteedt zij erg ruim aandacht aan ‘de zwarte paradox’ van het nazisme, dat enerzijds in symboliek de mannelijke eros verheerlijkt, maar anderzijds homoseksualiteit verkettert. Echt storend is dat niet, want het is allemaal wel interessant om te lezen.
Die context alleen kan Willems keuze natuurlijk niet afdoende verklaren. Andere, deels toevallige factoren zullen daarbij hebben meegespeeld. Zijn ontmoeting met huidarts Schreuder bijvoorbeeld. Of het feit dat hij als jurist niet kon tippen aan zijn vader en broer, maar binnen de nationaalsocialistische beweging iemand was. In zijn fanatisme wilde Willem niets liever dan vechten aan het Oostfront. Maar een zenuwarts bevond hem niet ‘Osteinsatzfähig’. Uiteindelijk belandde hij in Italië, waar hij in mei 1944 onder onduidelijke omstandigheden aan zijn einde kwam. Marinus vermoedde dat zijn broer gedwongen werd zelfmoord te plegen.
Een historicus moet het doen met de bronnen die hij of zij heeft. Wat dat betreft lijkt Daniela Hooghiemstra meer geluk te hebben gehad met Marinus dan met Willem. Dat blijkt wanneer ze citeert uit de honderden openhartige brieven die Marinus en zijn vrouw Anneke elkaar schreven tijdens zijn gevangenschap, waarin hij onder meer fantaseert hoe ze de liefde zullen bedrijven als zij elkaar weer zien. Blijkbaar hadden de broers toch ook sterke gevoelens voor hun vrouwen.
Van zijn broer hield Marinus ondanks alles ook, bleek na zijn vroege dood. Die greep hem meer aan dan zijn vrouw Anneke had gedacht. Maar Marinus reageerde ook pragmatisch. Aan zijn sociaaldemocratische geestverwant Willem Drees schreef hij: „Dit lost wel op, wat anders onoplosbaar zou zijn.”
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC