Dublinverordening De afgelopen vijftien jaar stuurde Nederland asielzoekers die voor het eerst asiel hadden aangevraagd in Griekenland niet terug, omdat de omstandigheden daar tekortschoten. Maar volgens demissionair minister Van Weel is de situatie verbeterd. Veel ngo’s in Athene zien dat anders.
Demissionair minister David van Weel van Asiel en Migratie bij het grenshek bij de Grieks-Turkse grens tijdens de laatste dag van zijn tweedaags bezoek aan Griekenland in januari.
Sociaal werker Mariangela Psyrraki kijkt door de ramen van het Victoria Community Center in Athene naar buiten en slikt. Het is half vijf ’s middags, dus moeten de bezoekers van het centrum, waarin onder meer een dagbesteding en een huisarts gevestigd zijn, het pand verlaten en de vrieskou in. „Ik kan je zo twintig jongens aanwijzen die vannacht op straat slapen”. Athene, zegt ze, is geen plek voor mensen op de vlucht.
Hoewel de Dublinverordening voorschrijft dat het eerste land van aankomst verantwoordelijk is voor de asielaanvraag, stuurde Nederland sinds 2011 asielzoekers die in Griekenland asiel hadden aangevraagd en daarna doorreisden naar Nederland niet terug naar Griekenland. Volgens meerdere rechters schoten de omstandigheden daar tekort. Volgens demissionair minister van Asiel en Migratie David van Weel (VVD) is de situatie sinds kort verbeterd en kunnen zogeheten ‘Dublinclaimanten’ weer terug. In januari bezocht hij Griekenland om de migratiesamenwerking te bevorderen.
Van Weels besluit rust onder meer op een mededeling van de Europese Commissie uit april 2025, die concludeert dat het asiel- en opvangsysteem op het Griekse vasteland geen structurele gebreken meer kent die een risico vormen op onmenselijke of vernederende behandeling.
In het kantoor van Yoga and Sports for Refugees in Athene rolt Carolina Lopes met haar ogen. „De situatie in Griekenland verbeterd? Sure.” Tot oktober werd de sportschool jaarlijks door ongeveer 1.800 mensen bezocht, vooral jongeren met een vluchtverleden en zonder vaste woonplek, die afleiding vonden in het sporten.
Maar na ruim twee jaar was het voorbij. Een buurman zou hebben geklaagd, inspecties volgden elkaar op, „tot ze een reden vonden om onze sportschool te sluiten”, zegt projectleider Lopes. Het team organiseert nu sportlessen in de buitenlucht en zoekt een nieuwe locatie, maar dat gaat moeizaam. „Help Grieken in plaats van vluchtelingen,” krijgen ze te horen.
Ngo’s, sociaal werkers en hulpverleners zien de situatie van vluchtelingen, asielzoekers en ongedocumenteerden in Athene veelal anders dan Van Weel. Er is één ngo die de alarmbellen niet luidt – tevens de enige ngo waar Van Weel tijdens zijn flitsbezoek aan de Griekse hoofdstad binnenstapte: het Nederlandse Movement on the Ground.
In een pand van de ngo in de Atheense wijk Victoria zijn de bedden strak opgemaakt. In de keuken en woonkamer hangen geen posters en slingeren geen spullen, op tafel ligt alleen een schoonmaakrooster. Het is één van de twee tehuizen van Movement on the Ground in Athene, binnenkort moeten daar twee bij komen.
Sinds de shelters ruim een jaar geleden openden, hielp de ngo 61 mannen van 18 tot 24 jaar binnen een maand aan legaal werk en binnen een half jaar op eigen benen staan, zegt projectleider Martijn van Ommen. Of Athene kampt met problemen rondom de huisvesting en integratie van vluchtelingen? „Wij focussen op onze bewoners. Dat is onze belangrijkste invloed”, zegt hij.
Sinds begin 2025 financiert de Nederlandse overheid de bestaande en geplande shelters van Movement on the Ground in Athene. Het ministerie van Asiel en Migratie heeft 1,1 miljoen euro beschikbaar gesteld voor een periode van twee jaar, met het doel het „bevorderen van duurzaam verblijf en integratie in de lidstaat waar asiel is verleend, en het voorkomen van doorreizen naar andere EU-lidstaten zoals Nederland”.
Dat Van Weel tijdens zijn bezoek aan Athene alleen Movement on the Ground bezocht – al sprak hij wel met meerdere internationale ngo’s – maakt sociaal werker Psyrraki boos. „Waarom kwam hij niet langs in het Community Center? Wat gebeurt er buiten de paradijsbubbel die Nederland te zien krijgt?”
Migranten die in augustus 2025 zijn aangekomen op Kreta worden opgevangen in een tijdelijk onderkomen in het dorp Agia.
Movement on the Ground speelde eerder een rol in het Nederlandse beleid rond opvang in Griekenland. In 2020 ontving de organisatie financiering van het ministerie van Justitie en Veiligheid voor de opvang van alleenstaande minderjarige vluchtelingen in het Zuid-Europese land. Dat leidde tot kritiek van ngo’s, juristen en toezichthouders, die meenden dat Nederland de opvang in Griekenland financierde als alternatief voor het opnemen van minderjarigen in eigen land. Kleinschalige shelters zouden zo de plicht van Nederland overnemen, terwijl structurele problemen in het Griekse opvangsysteem onopgelost bleven.
Tegenwoordig richt Movement on the Ground zich op volwassenen. Mede-oprichter Adil Izemrane stelt in reactie op schriftelijke vragen dat de ngo pleit voor menswaardige opvang in Griekenland door voorbeeldprojecten op te zetten en die te delen met beleidsmakers en ngo’s. Kritiek op het beleid ten aanzien van vluchtelingen en statushouders laat de ngo vrijwel niet horen, in tegenstelling tot andere ngo’s.
Milo Johnson-Wheeler van Mazi Housing, het enige andere shelterprogramma voor volwassen mannen met beschermingsstatus in Athene, is uitgesprokener. „Absoluut niet”, antwoordt hij op de vraag of er genoeg opvang- en integratiemogelijkheden zijn in Griekenland. Mazi Housing heeft de wachtlijst bevroren sinds de honderdste persoon zich aanmeldde. De organisatie kan jaarlijks veertig mannen helpen, met een budget van 150.000 euro. Dat komt volledig van donaties. Zo blijven ze onafhankelijk van de Griekse overheid, en dat is „cruciaal”, zegt Johnson-Wheeler. „Het stelt ons in staat om druk te blijven uitoefenen.”
De organisatie publiceert regelmatig analyses over racisme op de Griekse woningmarkt, tekortkomingen in het kampbeleid en de structurele uitsluiting van vluchtelingen. Die misstanden schrijven ze toe aan Grieks en Europees beleid.
Terwijl asielzoekers worden opgevangen in Griekse kampen, zijn statushouders aangewezen op voorzieningen van de staat. Die zijn vaak ontoereikend, omdat de Griekse overheid geen structureel opvangprogramma verzorgt. Na erkenning verliezen zij statushouder recht op opvang, terwijl het enige nationale integratieprogramma (Helios) volgens hulporganisaties tekortschiet.
In een schriftelijke reactie stelt een woordvoerder van Van Weel dat Nederland bewust onderscheid maakt tussen asielzoekers (de Dublinclaimanten) en statushouders. Nederland stuurt vooralsnog alleen asielzoekers terug.
Volgens Lefteris Papagiannakis, directeur van de Greek Council for Refugees, is dat onderscheid naïef. „Juridisch zijn het twee verschillende groepen. Maar we hebben het hier over het gehele asiel- en opvangsysteem. En dat is rampzalig”. Asielzoekers leven volgens hem in omstandigheden die door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens zijn omschreven als de facto detentie: ver van steden, met beperkte bewegingsvrijheid en zonder toegang tot diensten, een gemeenschap of perspectief op integratie.
Beeld van het tijdelijke vluchtelingenkamp in Mavrovouni op Lesbos.
Journalisten zijn niet welkom in de kampen, maar rapporten van hulporganisaties beschrijven kampen met gebrekkige toegang tot zorg, tolken, vervoer en basisvoorzieningen. „Het is elk jaar dezelfde cyclus,” zegt programmamanager Fabienne Wijnen van Stichting Bootvluchteling, die de situatie monitort. „In de winter ontbreken dekens, in de zomer drinkwater en hygiëne.”
Bewoners van de kampen zijn volgens Wijnen vaak afhankelijk van ziekenhuizen buiten het kamp, zonder structurele vergoeding voor vervoer of medicatie. Het door Europa vergoede zakgeld voor asielzoekers wordt al ruim een jaar niet uitgekeerd, en voor juridische hulp zijn bewoners volledig afhankelijk van ngo’s, zegt Wijnen. Ze kaartte deze problemen aan tijdens een ontmoeting met de minister, maar de afspraken waren toen al gemaakt.
Het kabinet erkent in de nota over het terugsturen van asielzoekers naar Griekenland dat de situatie van asielzoekers en statushouders niet geheel los van elkaar te zien is: de meeste Dublinclaimanten worden na verloop van tijd erkend als vluchteling. „Erkenning betekent in de praktijk vaak dakloosheid”, zegt Papagiannakis van de Greek Council for Refugees.
Als lijm tussen de twee groepen bestond een programma dat asielzoekers huisvestte in appartementen in steden, maar dat werd in 2022 beëindigd. „Het werkte aantoonbaar beter voor integratie en was goedkoper dan opvang in kampen,” zegt Papagiannakis, „maar het paste niet bij de politieke wil. Men wilde geen vluchtelingen in de steden.” Statushouders zijn dus veelal aangewezen op kleinschalige, door ngo’s gerunde opvangplekken in de steden, maar daar wordt flink op bezuinigd.
Papagiannakis snapt de beslissing van Van Weel dan ook niet. „De enige vooruitgang die ik ken ten opzichte van vijftien jaar geleden, is dat men voor 2013 formeel geen asiel aan kon vragen”, zegt hij. „Discriminatie is niet verdwenen. Sociale bescherming is niet verbeterd. Kampen functioneren nog steeds als gevangenissen.”
De 65-jarige Masoud heeft die problemen zelf ondervonden. Hij zit nog in zijn asielprocedure, daarom wil hij zijn achternaam niet in de krant, die is wel bekend bij de redactie. Na een periode op straat heeft hij via de Iraanse gemeenschap een slaapplek gevonden. Omdat hij al te lang weg was uit Iran werd zijn eerste aanvraag afgewezen. Daarna moest hij het kamp verlaten. Na het indienen van zijn tweede aanvraag had hij kunnen terugkeren, maar hij is in Athene gebleven, waar hij leunt op zijn netwerk.
Rond Victoria Square, de plek waar het leven van vluchtelingen in Athene zich grotendeels afspeelt, wordt hij continu aangesproken. Jonge mannen uit Afghanistan en Iran vragen hem om hulp. Hij wijst ze naar een kerk voor een maaltijd, helpt ze aan zwart werk in de bouw of stuurt ze naar een plek waar ze kans maken op een bed. Een toekomst in Griekenland ziet hij niet voor zich. „Beleidsmakers vergeten dat ik een eigen wil heb”, zegt hij terwijl hij van zijn thee nipt. „Ik wil een leven opbouwen. Ik ga naar Amsterdam.”
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC