De regelmaat op aarde wordt in belangrijke mate gedirigeerd door de maan, die niet alleen voor eb en vloed zorgt maar ook het ritme van veel kalenders bepaalt.
is cultuurverslaggever bij de Volkskrant.
Met de maan kun je veel kanten op. De een vindt haar een grauwe steenklomp, de ander dicht haar magische krachten toe. En dan zijn er nog mensen die de maan vooral zien als handig hebbeding waar je troep kunt lozen, kostbare metalen vandaan kunt halen of vanwaar je raketten naar Mars kunt lanceren.
Deze week zouden in het kader van het Nasa-ruimtevaartprogramma Artemis vier Amerikaanse astronauten in een baan rond de maan worden geschoten, inmiddels is dat uitgesteld naar maart. De komende jaren zullen astronauten er ook aan land (aan maan?) gaan. Ruim een halve eeuw nadat Neil Armstrong zijn oneliner ‘One small step for (a) man, one giant leap for mankind’ het universum in heeft gegooid, is de belangstelling voor de maan helemaal terug.
Hoeveel rust, reinheid en regelmaat heeft een mens nodig? Volkskrantverslaggever Wilma de Rek, tevens auteur van het boek Rust, reinheid en regelmaat, gaat in een serie op zoek naar antwoorden. Lees hier de andere artikelen terug.
Maar de maan is óók interessant als baken van regelmaat op aarde. Aan de zon danken we onze dagen, seizoenen en jaren, maar haar bleke zusje schonk ons de maand – het woord maand komt van maan. Van alle hemellichamen staat de maan het dichtst bij de aarde, de planeet in wier kielzog ze is ontstaan. Gemiddeld bedraagt de afstand aarde-maan nu 380 duizend kilometer (ze verwijdert zich van de aarde met een snelheid van 3,8 centimeter per jaar).
Over de vraag hoe groot de invloed van de maan op de regelmaat op aarde precies is, verschillen de meningen. Er zijn weinig mensen meer die in weerwolven of maanziekte geloven, maar over andere ‘maanifestaties’ wordt nog gediscussieerd.
Neem de menstruatiecyclus. Menstruatie komt van mensis, het Latijnse woord voor maan. Het oude Nederlands kent het woord ‘maandstond(e)’. Inderdaad duurt de menstruatiecyclus ongeveer net zolang als het rondje van de maan rond de aarde, ruim 29 dagen. Maar daarmee is niet per se gezegd dat de maan die cyclus beïnvloedt; volgens de meeste wetenschappers wijst niets in die richting.
Wetenschappelijke scepsis is er ook over de grote rol die antroposoof Rudolf Steiner in 1924 de maan toedichtte bij hoe alles groeit en bloeit. Even goed blijven biologisch-dynamische landbouwers bij het zaaien en oogsten van hun gewassen onverstoorbaar rekening houden met de maancyclus, en hun grond vaart er wel bij.
Dát de maan haar tentakels naar de aarde uitstrekt, kan iedereen een paar keer per dag met eigen ogen constateren wanneer het eb of vloed wordt. Hoe de maan onze zeeën en oceanen elke 12 uur en 25 minuten omhoog trekt (ze laat trouwens ook de aardkorst golven), leggen astrofysicus Peter Barthel en historicus Klaas van Berkel plezierig toegankelijk uit in hun vorig jaar verschenen Gids voor de maan: het heeft allemaal met zwaartekracht te maken.
Maar de grootste verdienste van de maan voor het leven op aarde is volgens Barthel en Van Berkel haar stabiliserende invloed op de schuine stand van de aardas. Aan die schuine stand dankt een groot deel van de aarde de seizoenen, en die zorgen weer voor voortdurend wisselende omstandigheden, wat een cruciale factor was in de evolutie.
Uiteraard laten ze ook zien hoe de maan, die rond de aarde draait maar samen met de aarde ook rond de zon, steeds anders door die zon wordt beschenen, met verschillende fases of schijngestalten tot gevolg: van nieuwe maan (donker), wassende maan (klein sikkeltje rechts) en eerste kwartier (rechterhelft is verlicht) naar volle maan, en dan via laatste kwartier (halve maan links is verlicht) en afnemende maan (klein sikkeltje links) weer terug naar nieuwe maan.
Vanaf zijn prilste bestaan heeft de mens die regelmatig terugkerende schijngestalten en bewegingen van de maan geobserveerd en gebruikt om greep te krijgen op de tijd, met vele maankalenders als resultaat.
Volgens wiskundige en astronoom Rob van Gent, die aan de Universiteit Utrecht onderzoek doet naar de geschiedenis van de hemelcartografie, is niet met zekerheid te zeggen wie de primeur had. ‘Uit de tijd van de jagers en verzamelaars zijn wel beenderen gevonden met op maansikkels lijkende krasjes erin. Sommige onderzoekers zien dat als een kalender, maar die interpretatie is niet helemaal onomstreden.
De eerste duidelijke maankalenders dateren van na de uitvinding van het schrift en kom je tegen bij de oude Egyptenaren en Sumeriërs, en later bij de Babyloniërs. Dat is in feite ook de kalender die de Joden hebben overgenomen, tijdens de Babylonische ballingschap. Daarvoor hadden ze er ook wel eentje maar daar is heel weinig van overgeleverd, zelfs de meeste maandnamen zijn verloren gegaan. De huidige Joodse maandnamen zijn allemaal van die Babylonische kalender afgeleid.’
Hoewel het grootste deel van de wereld tegenwoordig de gregoriaanse kalender volgt, een zonnekalender, worden voor (religieuze) feestdagen nog vaak de oude maankalenders gebruikt. Van Gent: ‘Denk aan het Chinese nieuwjaarsfeest of het begin van de islamitische vastenmaand ramadan, dit jaar op 17 en 18 februari.’
Overigens wordt bij de indeling van de meeste maankalenders ook wel rekening gehouden met de zon, zegt Van Gent: ‘Een maanjaar, dus twaalf maanmaanden bij elkaar opgeteld, is elf dagen korter dan een zonnejaar. Dus moet je om de twee of drie jaar een schrikkelmaand invoegen, anders gaat je kalender uit de pas lopen met de seizoenen. In de Babylonische kalender deden ze dat al, in de Chinese en Joodse kalender gebeurt het ook, maar in de islamitische kalender niet, omdat Mohammed in zijn laatste jaar de boodschap doorgaf dat er niet meer geschrikkeld mocht worden. Daarom gaat de islamitische kalender door alle seizoenen heen. Maar daar kan de maan natuurlijk niks aan doen.’
Veel mensen denken trouwens dat de maan bij de nacht hoort. Dat is niet zo. Van Gent: ‘Ze is net zo vaak overdag boven de horizon als ’s nachts, alleen zie je haar ’s nachts natuurlijk een stuk beter.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant