Door de historisch slechte verhouding tussen Rusland en de Verenigde Staten gelden er voor het eerst in vijftig jaar geen afspraken meer over kernwapenbeheersing.
is correspondent Rusland van de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Het laatste nog lopende kernwapenverdrag, New Start, eindigt donderdag. Daarna zijn Rusland en de Verenigde Staten juridisch niet langer verplicht hun strategische arsenalen te beperken. Onderhandelingen over een nieuw verdrag, of verlenging van het bestaande, zijn niet gevoerd. Perspectief op een hervatting van gesprekken over wapenbeheersing is er niet.
Presidenten Barack Obama en Dmitri Medvedev zetten op 8 april 2010 hun handtekening onder New Start. Het ontwapeningsakkoord moest de ‘reset’ in de Amerikaans-Russische relaties bezegelen, Die was in 2009 ingezet, kort na de vijfdaagse oorlog tussen Rusland en Georgië.
Volgens de afspraken mochten beide landen elk niet meer dan 1.550 kernkoppen stationeren op maximaal 700 draagraketten en bommenwerpers. Het werkelijke aantal kernkoppen is beduidend groter. De Federation of American Scientists schat dat Rusland en de Verenigde Staten respectievelijk beschikken over 5.459 en 5.177 kernkoppen, samen goed voor 87 procent van het totaal in de wereld.
China volgt op eerbiedwaardige achterstand, net als Groot-Brittannië en Frankrijk. Rusland wil dat bij eventuele toekomstige onderhandelingen de arsenalen van die twee westerse kernmachten worden meegewogen, Washington wil hetzelfde van China. De genoemde landen willen daar niets van weten.
New Start zou tien jaar geldig blijven. In februari 2021 tekenden presidenten Joe Biden en Vladimir Poetin voor een verlenging met vijf jaar. Door de Russische inval in Oekraïne, in 2022, verslechterden de Amerikaans-Russische betrekkingen snel, met als gevolg dat wederzijdse inspecties niet langer mogelijk waren.
Poetin schortte in 2023 de deelname aan het verdrag voorlopig op. In september vorig jaar stelde hij de Amerikanen voor dat Moskou en Washington zich na afloop van New Start de in 2010 gemaakte afspraken met ten minste een jaar zouden verlengen. ‘Klinkt als een goed idee,’ reageerde de Amerikaanse president Donald Trump, maar tot een formeel antwoord kwam het niet. New Start ging uit als een nachtkaars.
‘Als het afloopt, dan loopt het af’, zei Trump in januari. Moskou noemde die Amerikaanse reactie ‘onverschillig’. ‘Het uitblijven van een antwoord is ook een antwoord’, aldus de Russische onderminister van Buitenlandse Zaken Sergej Rjabkov tegen het persbureau TASS.
De Russische ontwapeningsexpert Aleksej Arbatov was al in de Sovjettijd betrokken bij onderhandelingen. Hij roept op de situatie ‘niet al te zeer te dramatiseren’. ‘Het aflopen van de termijn van New Start, zonder dat er een vervolg is, is ongetwijfeld een serieuze terugslag voor de internationale veiligheid en strategische veiligheid’, zegt Arbatov tegen de krant Nezavisimaja Gazeta. ‘Maar het is nog niet het eind van de wereld.’
Arbatov noemt het verlies van transparantie in een wereld zonder kernwapenverdrag ‘een ernstige zaak’, maar ernstiger is volgens hem het wegvallen van mechanismen die de uitbreiding van de bestaande kernwapenarsenalen aan banden leggen. ‘Er zijn geen grenzen meer aan de strategische bewapening van de partijen.’
Die transparantie zal niet geheel verdwijnen. Beide landen zullen met argusogen de verrichtingen van de tegenpartij blijven volgen, met alle mogelijke middelen, waarbij iedere ongewone activiteit onmiddellijk zal worden geregistreerd. ‘Je kunt dat niet verbergen’, aldus Arbatov. Maar het zal volgens hem steeds lastiger worden te weten hoeveel kernkoppen de bestaande raketten daadwerkelijk zullen dragen.
Oud-generaal Vladimir Dvorkin (90) is dezelfde mening toegedaan. Hij was als adviseur nauw betrokken bij New Start. Tegenover de Russische radiozender RBK benadrukt hij dat veranderingen in bijvoorbeeld het aantal lanceerinstallaties lastig te verhullen zijn. ‘Vooralsnog is er de overtuiging, dat de partijen niet de in New Start gestelde limieten zullen overschrijden. Tot op zekere hoogte zal controle mogelijk zijn, maar natuurlijk niet in de mate zoals bepaald door het New Start-verdrag.’
Arbatov vreest dat het aflopen van New Start een afkalvingsproces in gang zet dat ook de naleving van andere verdragen kan aantasten. ‘Het is heel waarschijnlijk dat met deze gang van zaken ook het atoomtestverdrag zal ophouden te bestaan,’ zegt hij. ‘Als gevolg daarvan zullen er weer nucleaire explosies komen in de lucht, onder water en zelfs in de ruimte, met alle gevolgen van dien. Kortom, de beloofde multipolaire wereld zal veranderen in een nucleaire anarchie.’
Dvorkin vreest voor een geleidelijke ‘verwatering’ van het non-proliferatieverdrag dat het bezit van kernwapens beperkt tot de VS, Rusland, China, Groot-Brittannië en Frankrijk.
Over een perspectief op een snelle opvolger van New Start zijn de Russische experts sceptisch. ‘Helaas zijn we nu op een doodlopende weg beland, maar dat is niet voor het eerst’, aldus Arbatov in de Nezavisimaja Gazeta. ‘Uit iedere doodlopende weg is een uitweg, mits er wederzijdse politieke wil en intellectueel potentieel bestaat om die te vinden.’ Het aflopende New Start noemt hij ‘het fundament voor toekomstige afspraken’ en ‘de kroon op een halve eeuw van onderhandelingen’.
De historisch slechte betrekkingen tussen Washington en Moskou blijven vooralsnog het grootste struikelblok, constateert Dvorkin op Radio RBK. Beide partijen hebben belang bij een nieuw akkoord, ‘maar de huidige betrekkingen laten dat niet toe’. De onderhandelingen vonden volgens hem destijds plaats in een volstrekt andere atmosfeer, onder aanvoering van diplomaten Rose Gottemoeller en Anatoli Antonov, die in 2020 nog gezamenlijk de verlenging van New Start bepleitten.
Dvorkin: ‘Er is nu geen sprake van enig wederzijds verlangen om, net als toen, eerlijk te onderhandelen.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant