Een minimumleeftijd van 15 jaar voor sociale media en een verbod op ‘verslavende en polariserende algoritmes’: het nieuwe kabinet wil hard ingrijpen. Nederland volgt daarmee andere landen met soortgelijke plannen. Maar lost een verbod de problemen wel op?
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant, met tech als specialisme.
Wat staat er precies in het regeerakkoord?
‘In de huidige online wereld zorgen verslavende algoritmes, schadelijke content en gebrekkige moderatie voor risico’s zoals verslaving, intimidatie, misbruik en fraude’, schrijven D66, VVD en CDA in het regeerakkoord. Om deze problemen te verhelpen, wil de coalitie ‘verslavende, polariserende en antidemocratische algoritmes’ verbieden.
Ook beogen de partijen een ‘handhaafbare minimumleeftijd van 15 jaar voor sociale media’. Deze leeftijdsgrens gaat gepaard met ‘privacyvriendelijke leeftijdsverificatie’, die moet gelden ‘zolang sociale media onvoldoende veilig zijn’.
Het zijn ambitieuze, nog ongrijpbare plannen: de invulling ervan hangt sterk af van wat de regeringspartijen verstaan onder ‘sociale media’ en ‘verslavende algoritmes’. Instagram en YouTube gebruiken algoritmes die als verslavend bestempeld kunnen worden, maar een gameplatform zoals Roblox gebruikt ook algoritmes om het aanbod van games te sorteren.
Bovendien zijn het niet alleen algoritmes die problematisch gebruik van apps aanmoedigen: ook de continue meldingen van apps kunnen hieraan bijdragen, net als zogeheten ‘streaks’ waarbij gebruikers bijvoorbeeld punten krijgen als ze elkaar dagelijks een foto sturen.
Welke landen lopen op ons voor en hoe bevalt het verbod daar?
Australië zette in 2024 wereldwijd de toon met de ‘Online Safety Amendment’, dat sociale mediabedrijven zoals Meta en Snap verplicht ‘redelijke stappen’ te zetten om jongeren van onder de 16 te weerhouden accounts aan te maken. Dit socialemediaverbod werd op 10 december van kracht. Eerder deze maand stemden meerderheden in de parlementen van Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk voor vergelijkbare plannen.
De ogen zijn dus gevestigd op Australië, in afwachting van hoe het verbod daar uitpakt. Op 15 januari berichtte ABC News dat 4,7 miljoen sociale media-accounts waren verwijderd in de twee dagen nadat het verbod was ingegaan. De minister van Communicatie Anika Wells noemde dit een ‘enorme prestatie’.
Het cijfer is op zichzelf echter maar beperkt informatief: sociale mediabedrijven verwijderen in principe dagelijks accounts van te jonge gebruikers – Instagram verbiedt bijvoorbeeld zelf accounts van kinderen onder de 13 jaar.
De vraag is dus niet hoeveel accounts zijn verwijderd, maar hoeveel nieuwe profielen er sinds de ingangsdatum van het verbod weer zijn aangemaakt. Die gegevens zijn er nog niet. Op basis van die data is in te schatten hoe effectief de methoden voor leeftijdsverificatie zijn die bedrijven hebben ontwikkeld.
Dat is niet onbelangrijk, want een sociale mediaverbod valt of staat uiteindelijk met leeftijdsverificatie. Van een ‘Ben je 18 jaar oud?’-popupvenster trekken ook kinderen zich weinig aan, en ingrijpendere verificatiemethoden, zoals een paspoortscan, staan al snel op gespannen voet met de privacy van gebruikers.
Kort na de start van het Australische verbod publiceerden onderzoekers van de Universiteit van Adelaide een studie naar het effect van schermtijd op het mentale welzijn van 100 duizend kinderen tussen de 9 en 16 jaar. Hoewel het onderzoek werd afgerond voordat het verbod inging, biedt het een belangrijk perspectief: de wetenschappers zagen dat kinderen met zowel uitzonderlijk weinig als uitzonderlijk veel schermtijd het laagst scoorden op welzijn. ‘Het is dus niet zo simpel als ‘meer sociale media staat gelijk aan slechtere gezondheid’’, aldus hoofdonderzoeker Ben Singh in een reactie aan ABC News.
Hoe denken experts in Nederland over de plannen van het aanstaande kabinet-Jetten?
Pas op voor een simplistische, ‘one size fits all’-aanpak, is de boodschap van een adviesrapport aan het vorige kabinet, de zogeheten Richtlijn Gezond Schermgebruik. ‘Je wilt regelgeving die de risico’s van sociale media elimineert, zonder daarbij de kansen voor ontwikkeling en sociale interactie te belemmeren’, zegt Helen Vossen, onderzoeker jeugd en media aan de Universiteit Utrecht en coauteur van de Richtlijn.
Volgens haar gebruiken jongeren zo gretig sociale media omdat het ze voorziet in de behoeften van hun ontwikkeling: ‘Op sociale media leg je contact, zie je hoe leeftijdsgenoten zich presenteren en hoe we met elkaar omgaan.’
Dat kinderen hiervan vervolgens te vaak slechte voorbeelden zien, bijvoorbeeld video’s van extreme diëten of heftig pesten, komt volgens Vossen door het verdienmodel van sociale media: ‘Zulke schokkende video’s grijpen de aandach ten houden gebruikers op de platforms, waar sociale mediabedrijven aan verdienen’, zegt Vossen. Ze vindt het daarom goed dat het regeringsakkoord naast een minimumleeftijd voor sociale media ook een verbod op verslavende algoritmes oppert.
Wel hoopt Vossen op meer. Toen ze de Richtlijn Gezond Schermgebruik publiceerde, zag ze dat daar met name het voorstel van een minimumleeftijd uit werd geplukt, zonder de context eromheen. De Richtlijn adviseerde weliswaar om sociale media tot 13 jaar te verbieden, maar ook om schermgebruik voor kinderen boven die leeftijd juist stapsgewijs uit te bouwen: ‘Zodra kinderen 13 jaar oud worden, kunnen ouders met hun in gesprek over het gebruik van bijvoorbeeld Signal of WhatsApp, en daarna platforms als YouTube of TikTok’, aldus Vossen.
De betrokkenheid van ouders bij het smartphonegebruik van hun kinderen is volgens Vossen essentieel: ‘Kinderen moeten weten dat ze een open gesprek kunnen voeren met hun ouders over wat ze online meemaken; dat hun sociale media niet gelijk wordt afgepakt zodra ze vertellen dat ze iets raars hebben gezien.’
Vossen is overwegend positief over het nieuwe regeerakkoord, maar ziet bij de leeftijdsgrens van 15 jaar wel haken en ogen: ‘Die grens is niet wetenschappelijk onderbouwd. Het kabinet volgt simpelweg de leeftijdsgrens die in andere landen is voorgesteld.’ En het is juist de leeftijd dat het lastiger wordt voor ouders om dat gesprek aan te gaan over gezond schermgebruik: ‘Rond de 15 jaar is de puberteit in volle gang en staan jongeren minder open voor input van hun ouders. Ze kijken dan liever naar wat hun vrienden doen.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant