DEN HAAG - 'Wauw, dat dit nog bestaat,' zegt conservator Ed van der Vlist. 'Na bijna 1200 jaar zien we iets wat twaalf eeuwen geleden is geschreven. Door mensen die hun tijd, aandacht en energie in dit boek hebben gestoken. En wij kunnen het nog steeds lezen.' Het Evangeliarium van Egmond behoort tot de absolute topstukken van de KB, nationale bibliotheek in Den Haag. Niet alleen vanwege zijn ouderdom en schoonheid, maar vooral door één bijzondere afbeelding achter in het boek.
Het Evangeliarium van Egmond is een handgeschreven evangelieboek met de vier evangeliën van Mattheüs, Marcus, Lucas en Johannes: de verhalen over de geboorte, het leven en het sterven van Jezus. Het werd boek op perkament geschreven in de tweede helft van de negende eeuw, rond 870.
'Oorspronkelijk was het een vrij sober boek, maar enkele decennia later, rond 900, kreeg het een ingrijpende verfraaiing. Toen werden rijk versierde bladzijden toegevoegd met portretten van de vier evangelisten, elk met hun herkenbare symbool', aldus de conservator.
Zo ziet de oudste afbeelding van Nederlanders eruit:
Nog later, rond 975, kreeg het boek een nieuwe en beslissende betekenis. Het dan al meer dan honderd jaar oude evangelieboek werd geschonken aan de abdij van Egmond in Noord-Holland.
Die schenking is vastgelegd in een miniatuur, die het boek volgens Van der Vlist uniek maakt in de Nederlandse geschiedenis: 'Op die afbeelding zien we graaf Dirk II en gravin Hildegard, die het boek aanbieden aan Sint-Adalbertus, de patroonheilige van de abdij.'
Voor zover bekend is het de oudste afbeelding van identificeerbare personen uit het gebied dat we nu als Nederland kennen. 'Dit zijn echte mensen die we bij naam kennen, afgebeeld naar het leven,' zegt Van der Vlist. Hierdoor is het Evangeliarium niet alleen een religieus handschrift, maar ook een historisch document van uitzonderlijke waarde.
De figuren zijn niet willekeurig gekozen. Dirk II en Hildegard waren de machthebbers van het gebied dat pas later de naam Holland zou krijgen. Hildegard was bovendien van voorname afkomst. Zij was een dochter van Arnulf, graaf van Vlaanderen.
'Mogelijk is het boek via Vlaanderen, misschien zelfs Noord-Frankrijk, in Egmond terechtgekomen. Of de miniaturen in Gent zijn gemaakt of door Vlaamse monniken ter plaatse in Egmond, blijft onderwerp van discussie,' aldus Van der Vlist. 'Maar het zou heel goed een vroeg Hollands product kunnen zijn.'
Dat het boek na meer dan twaalf eeuwen zo goed bewaard is gebleven, is geen toeval. 'Perkament is een duurzaam materiaal, en het Evangeliarium was niet bedoeld als een gebruiksboek voor dagelijks lezen.'
Het boek had een symbolische functie: 'Waarschijnlijk lag het op het altaar, mogelijk ooit gebonden in een kostbare band met goud en edelstenen. Op zo'n boek kon zelfs een eed worden afgelegd. Het gaat niet alleen om de tekst', zegt Van der Vlist, 'maar om wat het boek vertegenwoordigt.'
Voor hem schuilt de betekenis van het Evangeliarium vandaag vooral in dat ene gevoel bij het openslaan: verwondering. Het vermogen van een boek om een afstand van twaalf eeuwen te overbruggen. 'Hier hebben mensen aan gewerkt die net zo mens waren als wij, maar ook heel anders, omdat ze in een andere tijd en cultuur leefden. Dat we die tijd kunnen overbruggen, dat vind ik magisch.'
Sinds de oprichting van de KB, nationale bibliotheek in 1798 is de collectie gegroeid van 5.500 naar ruim 4,4 miljoen werken. De lengte van die collectie, 120,5 kilometer, neemt met zo'n tien meter per week toe. In 2029 zal de nationale bibliotheek dan ook een nieuw magazijn in gebruik moeten nemen.
Sinds zijn oprichting heeft de KB een hele bijzondere collectie opgebouwd, met talloze unieke werken. Sommige van die topstukken liggen veilig achter slot en grendel en mogen slechts door een enkeling worden ingezien.
Omroep West heeft speciaal toegang gekregen tot het magazijn om enkele van die topstukken te bewonderen. Die verdienen tenslotte alle aandacht.
Source: Omroep West Den Haag