‘We leven in een cultuur die vrijheid verwart met vrijblijvendheid’, zegt filosoof Jurriën Hamer. Maar vrijheid – vrijheid voor iedereen – vergt wat van ons. De mens verwaarloost zijn plichten die er in een liberale samenleving ook bij komen kijken. Hoe moet het beter?
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Nog geen jaar geleden, het was begin februari 2025, kreeg filosoof en jurist Jurriën Hamer (37) thuis in Utrecht een hartstilstand. Zijn vrouw was die middag bij hem in de buurt. ‘Ze had als student een reanimatiecursus gedaan en is zo iemand die zulke kennis vijftien jaar later nog steeds onthoudt’, zegt Hamer in een café in Utrecht. ‘Dat heeft mijn leven gered.’
Met dank aan onder meer ambulancemedewerkers, ic-artsen, verpleegkundigen, cardiologen, fysiotherapeuten, zijn ouders en de buren herstelde hij daarna. In zijn blauwe trui oogt Hamer fit en afwisselend bedachtzaam en vrolijk.
En dat terwijl hij in oktober in een kwartier nog twee hartstilstanden kreeg. ‘Het zag eruit alsof ik doodging’, zegt hij. ‘Dat beeld had ik mijn vrouw graag willen besparen.’ Dankzij een geïmplanteerde defibrillator, ‘een wonderapparaat’, hoefde hij deze keer niet, zoals na de eerste hartstilstand, drie weken op de hartafdeling te liggen. ‘Een nachtje in het ziekenhuis was voldoende, puur ter observatie.’
Dus is hij nog geen twee maanden later alweer in staat om te vertellen over zijn nieuwe boek, Wat vrijheid van je vraagt. Voor zijn eerste, Waarom schurken pech hebben en helden geluk – Een nieuwe filosofie van de vrije wil, won Hamer in 2022 meteen de Socratesbeker voor beste filosofieboek van het jaar.
Door de hulp van anderen tijdens en na zijn revalidatie werd Hamer, die ook columns schrijft voor Trouw, milder in zijn mensbeeld en herschreef hij delen van Wat vrijheid van je vraagt. ‘Ik wilde er niet meer alleen maar met de zweep overheen gaan’, zegt hij. ‘Ik wilde benadrukken dat mensen mooie, hoopvolle wezens zijn die ook goede dingen doen.’
Wie nu een mierzoet boek verwacht, komt bedrogen uit; de ondertitel luidt Filosofie voor een bloedserieuze tijd. Een goed mens zijn is in de filosofie van Hamer verdraaid moeilijk. Veel, zo niet vrijwel alle Nederlanders zakken voortdurend door een morele ondergrens, zegt hij.
‘We leven in een cultuur die vrijheid verwart met vrijblijvendheid’, zegt hij. De westerse burger is er als de kippen bij om zijn individuele rechten op te eisen, maar verwaarloost de plichten die daar volgens Hamer in een liberale samenleving óók bij komen kijken.
Het liberalisme, zegt hij, is een moeilijk te definiëren stroming, maar heeft twee centrale opvattingen: liberalen erkennen de gelijkwaardigheid van alle mensen. En liberalen accepteren dat geluk uiteindelijk subjectief is.
Uit angst voor bemoeizucht wilden politieke denkers als John Rawls het liberalisme tot de politieke arena beperken, maar volgens Hamer is die houding niet langer houdbaar – kijk naar de catastrofale gevolgen die zij heeft gehad voor mens, dier en planeet. Het liberalisme, betoogt hij, is een alomvattende levensbeschouwing die ook beleden moet worden op de werkvloer en aan de keukentafel.
‘Als we er met zijn allen ongeremd op los consumeren en er komt ineens een politiek die daar wat aan wil veranderen, dan krijgen mensen het idee dat er iets van ze wordt afgepakt en leidt dat tot enorme weerstand’, zegt hij. ‘Volgens mij klopt het gewoon niet dat ons privéleven niets te maken heeft met het functioneren van de politiek.’
Wat moeten we in ons privéleven doen?
‘We moeten dienstbaar liberaal leven.’ Hij begint hard te lachen. ‘Ja, dat is mijn slogan.’
Wat betekent dat?
‘In je leven heb je op allerlei momenten te maken met de rechten van anderen. Voortdurend eigenlijk. Als ik kinderen opvoed, heb ik te maken met hun recht om goed opgevoed te worden, en ook met hun recht om geholpen te worden bij hun oriëntatie in het leven, bijvoorbeeld hun seksuele oriëntatie.
‘Het heeft ook betrekking op mijn leven als nieuwsconsument. Neem ik een abonnement op een kwaliteitskrant of niet? Ik zeg dit niet om jullie bij de Volkskrant te pleasen, maar ik ben echt groot voorstander van abonnementen op kwaliteitskranten. Die zijn belangrijk voor het publieke debat.
‘Dienstbaar liberaal leven is: telkens wanneer je te maken krijgt met rechten van anderen, bewust proberen het goede te doen. En als je daar niet in slaagt omdat het te verslavend of verleidelijk is voor het foute te kiezen, moet je bereid zijn op een partij te stemmen die het systeem anders gaat inrichten.’
Volgens Hamer verabsoluteren we ‘kleine vrijheden’, ook als die botsen met fundamentele rechten die een vrij leven voor iedereen mogelijk maken. ‘Het is belangrijk om te stoppen met het eten van vlees of daarmee in elk geval te minderen, vanwege het dierenleed en klimaatverandering. Het is belangrijk om niet zo vreselijk vervuilend op vakantie te gaan. Het is allemaal belangrijk en we hebben daartoe allemaal de plicht.’
Het is een morele misser, schrijft u, om te vliegen terwijl je ook met de trein kunt. Maar wat als de treinreis 600 euro duurder is en acht uur langer duurt? Botsen hier niet twee fundamentele rechten – het recht op bestaanszekerheid en het recht op een leefbare planeet – op elkaar?
‘Ten eerste moet er geïnvesteerd worden in het Europese treinnetwerk en moet de vliegbelasting omhoog en de prijs van een treinkaartje omlaag, want anders creëer je een samenleving waarin alleen de rijken fatsoenlijk kunnen leven.
‘Als je arm bent en je moet snel naar iemand in een ziekenhuis in Londen, zou ik zeggen dat er geen sprake is van een morele misser. Maar als je het wel makkelijk kunt betalen, en dat kunnen een heleboel mensen, zou ik zeggen van wel.’
Na een periode vegetariër te zijn geweest eet ook u weer vlees. Waarom?
‘Uit zelfmedelijden. In het ziekenhuis ben ik geknapt. Er kwam erwtensoep langs; ik vroeg om een vegetarische variant, maar die hadden ze niet. Er was alleen erwtensoep met stukjes spek erin, en worst. En dat vind ik best lekker. Op dat moment deed mijn lijf overal pijn en als hartpatiënt mocht ik al weken niet van de afdeling af. Ik had geen privacy, ik had overal plakkers op mijn borst en ik dacht: geef me nou gewoon die erwtensoep.
‘Met onze kinderen waren we daarna op vakantie in Denemarken, waar 70 procent van het buffet uit vlees bestond. Toen ben ik helemaal losgegaan. Mijn verzet was gebroken, maar we zijn inmiddels weer op weg naar de nul.’
U zegt net dat het een plicht is om geen vlees te eten. Wat zegt het dat zelfs een moraalfilosoof als u, iemand die zo veel nadenkt over hoe je een goed leven moet leiden, die plicht niet nakomt?
‘Het is sowieso een mythe dat ethici en filosofen een gewetensvoller leven leiden, blijkt uit onderzoek. Maar wat het mij vooral zegt, is hoe machtig de systemen zijn waar we in zitten. Ik kan niet loskomen van het idee dat het in het ziekenhuis echt zielig voor me was dat ik geen vlees kreeg.
‘De culturele norm is dat vlees hoort bij verwennerijen. Als tijdens kerst iedereen vlees eet en je moeder heeft iets aparts voor je gemaakt waar je bijna niet naar kunt kijken, en dat is dan je kerstdiner, krijg je zelfmedelijden. Als individu verzuip je in zo’n systeem.’
Wat heeft het voor zin het liberalisme door te trekken naar je privéleven als je toch in het systeem verzuipt?
‘Omdat we vanuit die pijn en frustratie veranderingen kunnen eisen. Niet alleen door anders te stemmen, maar ook op de werkvloer en in het gemeenschapsleven. We kunnen de plichten als individu niet dragen, maar wel als land, bedrijf of organisatie.’
Kun je van plichten spreken als je ze toch niet kunt dragen?
‘Dat denk ik wel. Als mensen dan zeggen dat het te moeilijk is, ben ik het daarmee eens. Maar het is essentieel om te erkennen dat we plichten hebben die we niet kunnen dragen, want dat is de pijn van onze tijd. Dat je je best doet, dat je echt wilt, en dat je jezelf ’s avonds toch in de spiegel aankijkt en denkt: ik ben weer tekortgeschoten.’
U speelt in op de schaamte van mensen. Denkt u niet dat de methode van uw vriend Rutger Bregman, die mensen tot het goede probeert te bewegen door ze voor te spiegelen dat ze dan helden kunnen zijn, meer verandering tot stand brengt?
‘Dat zou best kunnen. Ik denk ook niet dat mijn boek per se een slimme marketingcampagne is om de menigte in beweging te krijgen. Maar niet alles is een markt die werkt op basis van verleiding. Binnen gezinnen, maar ook binnen bedrijven, politieke partijen en maatschappelijke organisaties wordt de taal van de plicht nog gesproken, en daar hoort mijn verhaal thuis.’
Zei Karl Marx niet dat filosofen tot nu toe de wereld slechts verschillend hebben geïnterpreteerd, maar dat het erop aankomt haar te veranderen?
‘Het is echt niet alsof ik mijn handen aftrek van verandering, daarom schrijf ik over de manier waarop mensen normen en waarden weer gezag kunnen geven. Ik weet alleen niet hoe ik de massa razendsnel richting duurzaamheid kan laten rennen, daar houdt de expertise van een filosoof wel op.’
Hamer schrijft in zijn boek dat ‘een liberaal streeft naar voetbalkantines die plantaardig eten serveren, snackbars en kappers die een kwaliteitskrant op tafel leggen, scholen die nadenken over het duurzaam gebruiken van gebouwen en leermaterialen, en ouders die er samen voor zorgen dat pubers hun seksuele geaardheid en genderidentiteit in vrijheid en veiligheid kunnen verkennen en zo veel mogelijk beschermd worden tegen de gevaren van sociale media’.
Als vegetariër die werkt bij een kwaliteitskrant ben ik het eens met alles wat u daar schrijft, toch kreeg ik er de kriebels van.
‘In mijn boek haal ik Nietzsche aan, de ultieme hater van betutteling. Hij zegt dat het leven de moeite waard is als je vol passie ja zegt tegen dingen. Het tegenovergestelde – jezelf grenzen opleggen – voelt alsof je jezelf klein maakt. Dat is een begrijpelijke irritatie.
‘Heb ik daarvoor een oplossing? Je zult een positieve agenda moeten hebben. Je kunt niet alleen maar dingen van mensen afpakken, je moet daarvoor iets in de plaats zetten. Daar zijn we nog niet. Vleesvervangers zijn nog niet gelijkwaardig aan het echte spul.
‘Ik denk ook dat er nu veel irritaties tegelijkertijd zijn. We komen uit een tijd van vrijblijvendheid, waardoor er nu een stapeling van problemen is ontstaan: MeToo, institutioneel racisme, grensoverschrijdend gedrag op het werk, dierenonrecht. In een relatief korte tijd is dat allemaal op ons bordje gekomen.
‘Het is één ding om te zeggen: oké, ik ga akkoord met de nieuwe opzet van het sinterklaasfeest, maar nu krijgt je morele workload een stapeling van veranderingen te verwerken. Het enige wat dat gaat oplossen, is ervoor te zorgen dat je dingen normaliseert en van die stapel afhaalt.’
Pogingen dingen te normaliseren leiden ook weer tot irritatie, waar rechtspopulistische leiders die claimen ‘lekker normaal te doen’ van profiteren.
‘Ga dat maar eens uitleggen aan een vrouw die wordt betast of op de werkvloer nare opmerkingen te horen krijgt. Ga dat maar eens uitleggen aan mensen die in hun leven allerlei vormen van racisme tegenkomen. Ik vind het een miskenning van hun situatie om te zeggen: sorry, voor jouw problemen hebben we even geen tijd.’
Het moderne liberalisme heeft de neiging een progressieve ideologie af te dwingen, schrijft de Britse filosoof John Gray. Uw pleidooi zou ook zo kunnen worden gelezen.
‘Ik zou zeggen dat een deugdelijke interpretatie van het liberalisme juist progressief ís. Natuurlijk heeft het liberalisme een complexe geschiedenis en kent het allerlei stromingen, maar als je eenmaal zegt dat individuen werkelijk aan elkaar gelijk zijn, dat ze allemaal het recht hebben om geluk na te streven, enzovoort – als je je afvraagt wat daar allemaal voor nodig is, is het logisch dat je uitkomt bij een progressieve agenda.’
U schrijft: ‘Een mens zondigt tegen het liberalisme als hij een particuliere identiteit belangrijker vindt dan zijn universele menselijkheid. Als hij stelt dat groepsgenoten meer respect verdienen dan vreemdelingen.’ Maar met bijvoorbeeld het hormoon oxytocine zijn mensen toch evolutionair aangelegd om meer oog te hebben voor groepsgenoten?
‘Natuurlijk zijn er banden in je leven die exclusief en bijzonder zijn. Je kunt niet je eigen kinderen verwaarlozen omdat er nog zoveel andere kinderen op de wereld zijn voor wie je moet zorgen.
‘De vraag is vervolgens: welke waarden geef je je kinderen mee? Zeg je: jij hebt een exclusieve identiteit, jij behoort tot een superieure groep? Of zeg je: je bent een enorme mazzelaar dat je in deze welvarende omgeving opgroeit, en we moeten de samenleving zo vormgeven dat iedereen gelijke rechten heeft.’
Hoe is dit boek te rijmen met uw vorige boek, waarin u bepleit dat de vrije wil niet bestaat?
Lachend: ‘Totaal niet! Een totale breuk.’ Serieuzer: ‘Nee, er zijn raakvlakken. Uiteindelijk wordt alles wat we doen bepaald door voorafgaande factoren. Door je geschiedenis, je genen, al dat soort zaken.
‘Als ik dit zeg, als ik de vrije wil ontken, zeggen mensen vaak dat we net zo goed bij de pakken neer kunnen gaan zitten. Dat is raar, want mensen zijn per definitie wezens die proberen hun omgeving te veranderen, die uitdagingen willen overwinnen.
‘Kijk naar Jerry Afriyie met Kick Out Zwarte Piet. Toen hij opgroeide, heeft hij niet bedacht dat er een racistisch sinterklaasfeest zou zijn. Maar hij liep ertegenaan en probeerde dat te veranderen.
‘Als filosoof probeer ik mensen ook te inspireren om andere keuzes te maken. Maar ik weet dat als dat mislukt, we daar geen van allen ten diepste schuldig aan zijn. Daarom pleit ik voor mededogen. We zijn mensen die vastzitten in bepaalde systemen die ons waarschijnlijk een beetje immoreel hebben gemaakt.’
Over de opvoeding van uw kinderen schrijft u: ‘Ik wil dat ze begrijpen hoe vlees wordt gemaakt, waarom gamen en sociale media zo verslavend zijn en waarom sommige mensen rijker zijn dan andere. En ik wil dat ze snappen dat hun keuzes effect hebben op de levens van mensen die ze nooit zullen ontmoeten.’ Hoe werkt dit in de praktijk? Bent u met ze naar het slachthuis gegaan?
‘Ik ben niet met ze naar het slachthuis gegaan, ik weet niet of ik dat nog ga doen. Maar vanochtend had ik wel een interessant gesprek met mijn kinderen. Ze vroegen zich af of dieren konden lijden, en of het nou uitmaakte om één dier op te eten terwijl er nog zoveel andere op de wereld rondlopen.
‘Ik merkte dat daar een moreel bewustzijn aan het groeien was, dat ze de behoefte voelden om te rechtvaardigen dat ze vlees aten. Dat vond ik prachtig om te zien.
‘Je hoeft je kinderen niet alles in één keer te vertellen, maar ik denk wel dat je als ouders de plicht hebt om kinderen wereldwijs te maken. Om ze niet in de prettige illusie te laten leven dat die prachtige verpakkingen in de supermarkt uit de lucht komen vallen.’
In zijn column in de Financial Times pleitte Janan Ganesh er onlangs voor om je kop in het zand te steken. In het argument dat de prijs van wegkijken is dat kwaadaardige krachten onbestreden blijven, schuilen twee vergissingen, zegt hij. Ten eerste wordt daarin onderschat hoeveel invloed we hebben op de loop der gebeurtenissen. De macht van de meeste mensen blijft beperkt tot eens in de paar jaar verstandig stemmen. ‘Ten tweede’, schrijft Ganesh, ‘en botter gezegd, is je eerste plicht die tegenover je eigen gezondheid.’
‘Volgens mij is er een tussenoplossing. Kijk naar ons zorgsysteem. Veel Nederlanders zetten zich in als mantelzorgers. Is het nodig dat zij zich proberen voor te stellen hoeveel lijden er in totaal is in de Nederlandse zorg? Nee, natuurlijk niet, maar je hebt wel de verantwoordelijkheid om in je eigen omgeving iets te betekenen voor mensen met een zorgbehoefte.’
Maakt nadenken over deze kwesties uw leven leuker?
‘Ik heb afgelopen jaar drie hartstilstanden gehad. Dat heeft een gigantische impact gehad op hoe ik in het leven sta. Het leven moet weer een beetje leuk worden. Maar op een gegeven moment gaat dat weer gebeuren.
‘Ik denk dat het eerlijke antwoord op je vraag is: nee, niet per se. Ik heb geen leuker leven, maar wel een betekenisvoller leven, en dat heeft ook waarde. Als ik erin slaag om onderdelen van mijn leven zo in te richten dat ik er echt achter sta, geeft dat voldoening.
‘Maar in een samenleving waarin allerlei rottige praktijken normaal zijn, zal goed leven vaak in conflict komen met je gelukkig en prettig voelen. Dat is stom en noodlottig, maar het is niet anders.’
Jurriën Hamer: Wat vrijheid van je vraagt – Filosofie voor een bloedserieuze tijd. De Bezige Bij; 208 pagina’s; € 20,99.
1988 Geboren in Bennekom.
2006-2009 Bachelor rechten aan de Universiteit Utrecht.
2009-2013 Masters rechten en filosofie aan UU.
2013-2017 Promotieonderzoek over filosofie van fundamentele rechten aan UU.
2017-2023 Onderzoeker Rathenau Instituut.
2021 Boek Waarom schurken pech hebben en helden geluk.
2021 Socratesbeker voor Waarom schurken pech hebben en helden geluk.
2021-heden Columnist Trouw.
2024-heden Docent ethiek en politieke filosofie aan UU.
2026 Boek Wat vrijheid van je vraagt.
Jurriën Hamer woont met zijn vrouw en twee kinderen in Utrecht.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant