Column De VS hebben cruciale delen van het internationale geldsysteem in handen, ziet Marike Stellinga. Europa moet financieel autonomer worden.
Hoe zwem je uit een fuik? In Europa wordt steeds dieper doorvoeld hoe afhankelijk het continent is van de Verenigde Staten. Overal klinkt de bange vraag wat er op zwart gaat bij een frontaal conflict met Trump. Werkt Amerikaans militair materieel dan nog? Kunnen overheden nog bij data in de Amerikaanse cloud?
Europa is verweven en verknoopt met de VS. En nu Trump die afhankelijkheid telkens opnieuw uitbuit, willen regeringen zich losweken. Nu betekent terugslaan onvermijdelijk ook een slag in het eigen gezicht. Dat geldt zeker ook voor één grote afhankelijkheid die relatief onderbelicht maar potentieel rampzalig is voor Europa: die in het financiële systeem. „We onderschatten dit volledig”, zegt hoogleraar Arnoud Boot, gespecialiseerd in financiële markten.
Waar je ook kijkt in de wereld van het geld – de financiële markten, hoe banken en bedrijven zich financieren, in welke munt Europese bedrijven met de rest van de wereld handelen, hoe Europeanen betalen, hoe centrale banken tijdens crises banken stutten, de IT-systemen – overal spelen de VS en de dollar een immense rol.
Eén voorbeeld: dertien van de twintig eurolanden hebben geen eigen betaalsysteem in winkels meer: de Amerikaanse bedrijven Visa en Mastercard hebben die markt overgenomen. Nederland is één van die landen. Online betalen Nederlanders wel via een eigen systeem: iDeal.
De VS hebben cruciale knooppunten in de bedrading van het internationale geldsysteem in handen. En dat maakt Europa kwetsbaar.
Kwetsbaar voor druk vanuit de regering-Trump. Een Franse rechter van het Internationaal Strafhof vertelde bijna niet meer digitaal te kunnen betalen nadat hij op een sanctielijst was gezet door de VS, vanwege het arrestatiebevel voor Netanyahu. Omdat veel betalingen uiteindelijk via Amerikaanse instellingen lopen, kunnen de VS niet alleen individuen, bedrijven en landen afsluiten van het internationale betalingsverkeer, maar het zelfs Europeanen moeilijk maken om in Europa te betalen.
Het maakt Europa ook op een andere manier kwetsbaar: een financiële crisis die begint in de VS, bedreigt direct Europese banken. Boot: „Trump dereguleert de financiële sector sterk. Er is alle reden om aan te nemen dat de zaak daar een keer ontploft. Dat komt dan razendsnel op ons bord.”
Tijdens de financiële crisis in 2008, de eurocrisis in 2010 en de coronapandemie in 2020 dempte de Amerikaanse centrale bank de paniek in Europa door op grote schaal dollars uit te lenen. Belangrijk, want grote Europese banken financieren zich deels met kortlopende dollarleningen zegt Boot. „Door twijfel te zaaien over of deze dollarlijnen van de Fed nog wel openstaan, kan Trump op zo’n moment immense problemen veroorzaken voor Europese banken, als die snel dollars nodig hebben om overeind te blijven.” Er zijn volgens Boot scherpere eisen aan Europese banken nodig om deze kwetsbaarheid te verminderen.
Als Europa niks doet, wordt de afhankelijkheid groter. Want Trump werkt aan méér macht voor de dollar door stablecoins, cryptomunten die gekoppeld zijn aan de dollar, alle ruimte te geven. Als die stablecoins in Europa populair worden, kan dat het monetaire beleid ondermijnen, vreest de Europese Centrale Bank. Boot: „Stel dat Amazon Europeanen 2 procent korting geeft op hun aankopen als ze betalen in dollar-stablecoins? Ik zie een groot gevaar: dat de Amerikaanse big-techbedrijven hun commerciële macht via stablecoins omzetten in financiële macht.”
Kan Europa zich losweken? Ja, deels, en met veel moeite.
De Europese Commissie, de ECB, de eurolanden, allemaal zouden ze zich moeten inzetten voor een grotere internationale rol van de euro, zegt politicoloog Jens van ’t Klooster. Bijvoorbeeld door de euro te promoten als munt om handel in af te rekenen.
Van ’t Klooster: „De ECB dacht lang dat de euro vanzelf belangrijker zou worden. Maar de VS heeft veel energie in de dollar gestoken, bijvoorbeeld door druk te zetten op olielanden om olie af te rekenen in dollars. Dat kan Europa ook doen in handelsverdragen. China doet dat nu ook.”
Als de euro vaker gebruikt wordt in de wereldhandel, komen er ook meer banktegoeden en leningen in euro’s. Dan moet de ECB ook bereid zijn eurolijnen open te zetten naar belangrijke handelspartners. Van ’t Klooster: „Het duurt lang. Maar als je nu de wissels verzet, zit je over tien tot vijftien jaar ergens anders.”
Er is meer nodig: er moet makkelijk gehandeld kunnen worden in euro-schuldpapier. Er moet één Europese kapitaalmarkt komen, in plaats van de versnipperde kapitaalmarkten met in elk land andere regels. Cruciaal, zegt Boot. „De Amerikaanse kapitaalmarkt is ongeëvenaard.” Iedereen kan er snel handelen. „Dáárom is de dollar zo dominant.”
Er is ook een snelle stap die Europa onafhankelijker maakt: een digitale versie van de euro, die de ECB uitgeeft en die overal in de eurozone verplicht moet worden geaccepteerd. De digitale euro moet Europeanen een alternatief bieden voor Visa en Mastercard. En hen weer meer zeggenschap geven over hun geld.
Maar in het Europees Parlement (EP) lijken de bezwaren van Europese banken gehoor te vinden. Die werken aan een eigen betaalsysteem: Wero. Die twee zouden elkaar in de weg zitten. Boot: „Hoezo? Voor de Europese weerbaarheid is het juist goed als er meer betaalsystemen komen.” Als de digitale euro er niet komt, verliest Europa de controle over het meest fundamentele element in onze economie: ons geld, schrijft Boot met 69 andere Europese wetenschappers (onder wie Thomas Piketty) in een brief aan het EP.
Een bancair betaalsysteem verhelpt bovendien de kern van de kwetsbaarheid niet, zegt Van ’t Klooster. „Dat rechters van het Strafhof geen croissantje kunnen afrekenen, los je zo niet op. Europese banken blijven kwetsbaar voor Amerikaanse sancties. Omdat ze handelen in dollars via Amerikaanse banken.”
Europa kan dus onafhankelijker worden. Maar zolang de Amerikaanse economie grote machtige bedrijven voortbrengt, en veel geld leent, blijft de dominantie van de dollar groot.
Marike Stellinga (marike.stellinga@nrc.nl) is NRC-redacteur en kijkt op deze plek met een economische bril naar ontwikkelingen in politiek en samenleving.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC