Het nieuwe kabinet moet veel bezuinigen om extra uitgaven aan stikstof en defensie te betalen. De zorg en de sociale zekerheid vangen klappen op. Deskundigen zijn niet erg onder de indruk: het wordt lastig deze plannen erdoor te krijgen.
De komende jaren wordt er in totaal 20 miljard euro besteed om het stikstofprobleem aan te pakken. Stikstof hindert de landbouw, woningbouw, natuur en economie. "Nederland moet en kan van het stikstofslot af", schrijven D66, VVD en CDA in het vrijdag gepresenteerde coalitieakkoord.
Nederland moet daarnaast miljarden meebetalen aan het versterken van de NAVO. "De NAVO vormt de hoeksteen van onze collectieve veiligheid", schrijft de coalitie. De extra uitgaven aan defensie lopen daarom op van ruim 2 miljard euro in 2027 tot uiteindelijk ruim 19 miljard euro per jaar vanaf 2035.
"Wat defensie en stikstof betreft, snap ik de titel Aan de slag van het coalitieakkoord wel", zegt Casper van Ewijk, emeritus hoogleraar economie van Tilburg University. "Verder is het niet heel revolutionair."
"Op een aantal punten mis ik een beetje toekomstvisie", vervolgt Van Ewijk. De coalitie tornt niet aan de al jaren bediscussieerde hypotheekrenteaftrek, zegt niets over rekeningrijden en schrijft ook weinig over aanvullende pensioenen voor zelfstandigen. "Veel zelfstandigen en werknemers zitten zonder goed pensioen."
De miljarden voor stikstof en defensie moeten wel ergens vandaan komen. Een belangrijke maatregel is de verkorting van de maximale WW-duur naar twaalf maanden. Dat scheelt na 2030 jaarlijks 1,3 miljard euro.
Ook de verhoging van het eigen risico van 385 euro naar 460 euro speelt een grote rol. Dat zou na 2030 4,8 miljard euro per jaar besparen.
Een "hele pikante bezuiniging" is volgens Ewijk de AOW-leeftijd. Die wordt gekoppeld aan de levensverwachting. Als de gemiddelde mens dus een jaar langer leeft, wordt de AOW-leeftijd ook een jaar hoger.
Sinds 2019 groeide de AOW-leeftijd voor twee derde met de levensverwachting mee. "Toen werd de verhouding tussen werkjaren en pensioenjaren gelijk gehouden", zegt Van Ewijk. "Nu krijgen mensen een vast aantal jaren pensioen." Deze maatregel gaat wel pas vanaf 2033 in en bespaart de Staat vanaf dat jaar naar verwachting jaarlijks 2,8 miljard euro.
"Ik denk dat het onvermijdelijk is om in de zorg in te grijpen", zegt gezondheidseconoom Marco Varkevisser van de Erasmus Universiteit Rotterdam. "Allerlei sectoren moeten inleveren en de zorg is een van de grootste kostenposten."
"Hoofdzakelijk wordt een maatregel geschrapt die het vorige kabinet heeft ingezet", zegt Varkevisser, waarmee hij doelt op het verhogen van het eigen risico. Het vorige kabinet wilde dit eigen risico halveren, maar dat kwam er niet van. "Nu komt er juist een bescheiden verhoging. De politiek wilde al jaren verhogen, maar durfde telkens niet. Het nieuwe kabinet beseft dat we ons die luxe niet langer kunnen permitteren."
Daar staan twee maatregelen tegenover: er komt jaarlijks 350 miljoen euro beschikbaar voor chronisch zieken, dat via gemeenten wordt uitgegeven. En het te betalen eigen risico wordt gemaximaliseerd op 150 euro per behandeling.
"In mijn ogen is dat maximum een hele slimme maatregel", zegt Varkevisser. "Het zorgt ervoor dat je bij een ziekenhuisbezoek niet in één keer de hele eigen bijdrage hoeft te betalen. En mensen ervaren hierdoor langer dat zorg niet gratis is."
Wel wijst Varkevisser erop dat zo'n maximum niet heel nieuw is. "Het huidige en het vorige kabinet hadden dat ook al voorgesteld."
Net als Van Ewijk ziet ook Bas Jacobs weinig echte hervormingen bij de plannen. "Behalve de hypotheekrenteaftrek wordt er ook niet getoornd aan de Wet betaalbare huur, die voor de meeste economen een doorn in het oog is. Dit is een goed voorbeeld van een negatief compromis", zegt Jacobs, hoogleraar Economie en Overheidsfinanciën aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
De coalitie noemt de belasting voor de defensie-uitgaven eufemistisch een "vrijheidsbijdrage". Daardoor komen meer mensen met een groter deel van hun inkomen in de hoogste belastingschijf. Jacobs schat in dat vooral de hogere middenklasse hier wat van gaat merken. "Mensen die niet in de hoogste belastingschijf zitten, merken dit niet."
Het stikstoffonds kan wel echt iets oplossen, denkt Jacobs. "Maar dat voorstel is van het kabinet-Rutte IV." Hij ziet verder dat bezuinigingen op onderwijs van het vorige kabinet worden teruggedraaid en dat er wat meer gaat naar klimaat en infrastructuur. "Stappen gezet in de goede richting, maar zeker niet revolutionair."
Jacobs verwacht dat het alsnog moeilijk gaat worden om deze plannen door de Tweede Kamer te krijgen. Het kabinet-Jetten is namelijk een minderheidskabinet, waardoor het voor elke maatregel apart steun moet zoeken bij de oppositiepartijen om voldoende stemmen te krijgen.
"Het is heel duidelijk een rechtspolitieke keuze om de miljarden voor defensie te betalen door geld weg te halen bij zorg en sociale zekerheid", zegt Jacobs. "Als econoom heb ik daar verder geen mening over, dat is aan de politiek. Maar ik denk wel dat de politieke pijn bij links komt te liggen. Daarmee wordt het lastig steun te vinden bij de linkse partijen."
"En ook populistisch rechts is niet happig om het eigen risico te verhogen of mensen langer te laten doorwerken. Ik snap deze keuze van een centrumrechts kabinet, maar ik denk wel dat het het zichzelf moeilijk maakt."
Source: Nu.nl economisch