Begroting In hun regeerakkoord hanteren D66, VVD en CDA een strenge begrotingsdiscipline. De miljarden die nodig zijn voor defensie, woningbouw en stikstofdoelen willen ze ophalen door de uitgaven aan zorg en verzorgingsstaat te beperken. Ook belastingen voor burgers en bedrijven worden hoger.
Rob Jetten (D66) tijdens de presentatie van het coalitieakkoord ‘Aan de slag’, in perscentrum Nieuwspoort.
In een onrustige wereld begint Den Haag aan een politiek experiment. Een minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA (66 zetels) wil fors investeren in veiligheid en onderwijs, en pakt de draad weer op van het kabinet-Rutte IV bij het oplossen van het stikstofprobleem.
De gepeperde rekening komt via miljardenbezuinigingen en lastenverzwaringen terecht bij zorgbehoevenden, werklozen, werkenden en toekomstig gepensioneerden. En – in mindere mate – bij bedrijven.
Premier in spe Rob Jetten sprak vrijdagmiddag bij de presentatie van het 67 pagina’s tellende regeerakkoord Aan de slag over „grote opgaven die vandaag om moed vragen”. Hij had het over „grote keuzes” om van Nederland „een land te maken dat gezag inneemt in Europa”.
De terugtrekkende bewegingen van de Amerikaanse president Donald Trump in NAVO-verband en de Russische agressie aan de rand van het Europese continent zorgen voor veruit de grootste rekening voor de minderheidscoalitie. Coalitiepartijen D66, VVD en CDA willen de komende jaren tot 2035 uiteindelijk 19,3 miljard euro extra uitgeven aan de versterking van de krijgsmacht. Ook blijft de steun aan Oekraïne voor de komende drie jaar in stand. Vanaf 2030 is de steun niet geregeld.
Het geld voor deze plannen wordt met name opgehaald bij zorg en sociale zekerheid, de grootste kostenposten op de Rijksbegroting die samen goed zijn voor de helft van de overheidsuitgaven en de komende jaren bovendien hard groeien. Dat komt door de steeds ouder wordende bevolking, en het groeiend aantal gepensioneerden ten opzichte van het aantal werkenden. De drie partijen stellen ook bezuinigingsplannen voor die ná de kabinetsperiode van vier jaar vallen.
D66, VVD en CDA willen de vangnetten voor werklozen en arbeidsongeschikten fors versoberen. Ook zal de pensioenleeftijd harder meestijgen met de levensverwachting waardoor Nederlanders later met pensioen gaan. Daarmee worden afspraken uit het pensioenakkoord met vakbonden uit 2019 gebroken. Het kabinet-Schoof wilde de werkloosheidsuitkering al verkorten van twee naar anderhalf jaar, de minderheidscoalitie doet daar nog een schep bovenop en verkort de duur naar één jaar. In totaal moeten de bezuinigingen op sociale zekerheid bijna 6,5 miljard euro opleveren.
De zorgparagraaf leest als een grote bezuinigingsopgave. In totaal moet per 2031 zo’n 10 miljard euro opgehaald worden. De grootste klapper is het eigen risico. Terwijl het kabinet-Schoof dat wilde halveren, willen D66, VVD en CDA deze juist verhogen. Bij elkaar levert dit al grofweg 6 miljard euro op. Verder wil de coalitie bezuinigen op de langdurige zorg voor ouderen, gehandicapten en ggz-patiënten. Op den duur moet dat een miljard opleveren. En dan zijn er nog andere bezuinigingen. De coalitie wil bijvoorbeeld een eigen bijdrage in de wijkverpleging en sleutelt aan het basispakket door de vergoeding voor niet-gecontracteerde zorg af te schaffen.
De Studiegroep Begrotingsruimte, een comité van topambtenaren en vertegenwoordigers van de planbureaus en De Nederlandsche Bank, adviseerde om vanwege de vergrijzing de uitgaven in zorg en sociale zekerheid te beperken. Daar geven de partijen met hun plannen gehoor aan. Wat de studiegroep óók adviseerde: verschuif de lasten op arbeid naar de lasten op consumptie, vermogen en kapitaal. Zo blijven de overheidsinkomsten weerbaar tegen de krimpende beroepsbevolking.
Anders dan de studiegroep wilde, lijkt de nieuwe coalitie geen grootschalige verschuiving in de belastingmix te willen doorvoeren. De drie partijen spraken een lastenverzwaring af in de inkomstenbelasting voor werknemers om de krijgsmacht te kunnen financieren. Ook moet een premie die bedrijven betalen meer geld gaan opleveren. De partijen noemen dit ‘vrijheidsbijdragen’. Werknemers zullen in totaal 3,4 miljard euro meer aan belasting betalen, stukken meer dan werkgevers. Hun vrijheidsbijdrage moet 1,7 miljard euro opleveren, met daarbij de kanttekening dat de partijen willen overleggen met werkgevers om te kijken hoe dat ingevuld moet worden, in het licht van ‘het vestigingsklimaat’.
Wat de gevolgen zijn voor de koopkracht, economische groei en de werkgelegenheid is nog onduidelijk. Het Centraal Planbureau (CPB) moet het regeerakkoord nog financieel-economisch doorrekenen. De Tweede Kamer heeft dinsdag alvast een analyse bij het CPB aangevraagd; die zal in de komende weken volgen.
Naast de bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid en de lastenverzwaringen middels een vrijheidsbijdrage, valt op dat de partijen op een aantal vlakken het beleid van het vorige kabinet terugdraait. Dat wil het kabinet-Jetten doen met het verhoging van het eigen risico, maar de partijen zijn ook van plan om flink te investeren in onderwijs (uiteindelijk jaarlijks 1,5 miljard) en in mindere mate in ontwikkelingssamenwerking.
Ook maakt de coalitie eenmalig 20 miljard euro beschikbaar voor stikstofaanpak, landbouw en natuurherstel. Dat is precies het bedrag dat nog in het stikstoffonds zat van het kabinet-Rutte IV, waarin VVD, D66 en CDA regeerden met de ChristenUnie. Dat fonds was grotendeels geplunderd door het kabinet-Schoof. Het is de bedoeling dat de nieuwe coalitie de 20 miljard euro onder andere uitgeeft aan een vrijwillige beëindigingsregeling voor boeren en compensatie voor boeren in gebieden waar nauwelijks nog stikstof zal mogen worden uitgestoten. Zo hoopt de minderheidscoalitie voldoende stikstof te reduceren om de wettelijke doelen in 2035 te halen.
Andere ingezette bezuinigingen van het kabinet-Schoof, zoals de besparing op ambtenaren, intensiveert de nieuwe coalitie juist. De departementen moeten hetzelfde werk doen met minder geld en krijgen te maken met een plan om de rijksdienst te vernieuwen. Dat laatste plan moet uiteindelijk een miljard euro opleveren.
De plannen worden gekaderd in strenge begrotingsregels. De coalitie wil ’trendmatig begroten’: de coalitie wil buffers opbouwen als het goed gaat met de economie, om dat geld te kunnen uitgeven als het slecht gaat. Financiële tegenvallers op hun begrotingen moeten ministeries zelf opvangen door elders te besparen. In lijn met wat de studiegroep Begrotingsruimte adviseerde, stevenen de partijen af op een tekort van 2 procent van het bbp. De Brusselse norm ligt op een tekort van maximaal 3 procent. Als deze regels hard zijn, blijft er weinig ruimte over voor wensen van de oppositie.
In naam is de minderheidscoalitie tegen Eurobonds: gezamenlijke Europese leningen. Maar initiatieven in Brussel waarbij de Europese Unie zelf geld leent op de kapitaalmarkt, met de Brusselse begroting als onderpand, steunt het kabinet wél. Dat is óók een vorm van gezamenlijk lenen, waarbij uiteindelijk Nederland garant staat voor leningen die ook bedoeld zijn voor anderen. Dat kun je zien als een meer Europese koers.
Om de economie te versterken wil de coalitie onder meer een investeringsinstelling oprichten, waarvoor „3 tot 5 miljard” beschikbaar wordt gesteld. Deze instelling staat „op afstand” van de politiek en moet investeren in projecten met hoge risico’s, die daardoor op de private markt geen financiering krijgen.
De hypotheekrenteaftrek was in de campagne in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen een zwaar bediscussieerde maatregel. CDA en D66 wilden die afbouwen, VVD beloofde de aftrek in stand te houden. Uit de stukken blijkt: de hypotheekrenteaftrek blijft ongemoeid. Voor de bouw van betaalbare woningen wordt jaarlijks 1 miljard euro vrijgemaakt tussen 2029 en 2035. De coalitie wil verder vooral snel woningen realiseren door bezwaarprocedures tegen bouwlocaties te bemoeilijken en door woonregels te vereenvoudigen. Ook wil het dertig grootschalige bouwlocaties ontwikkelen, een vrije vertaling van Jettens wens in de campagne om tien nieuwe steden te bouwen.
Voor klimaat maakt de coalitie – los van de 20 miljard voor stikstof – vooral tijdelijke middelen vrij. Alleen voor windparken op zee is structureel 139 miljoen euro beschikbaar. De partijen willen de klimaatdoelen halen, al wordt 2030 lastig en richten ze zich vooral op de doelen voor 2040. De problemen op het stroomnet dat dreigt vast te lopen, moeten vooral met regelgeving worden opgelost.
Bij alle vergaande hervormingen die Jetten, Yesilgöz en Bontenbal voorstellen, hoort één grote disclaimer. De coalitie heeft geen meerderheid in de Tweede en Eerste Kamer en is daarom afhankelijk van de oppositie bij het doorgang vinden van de plannen. Die zal in de komende tijd met eisen en wensen komen, in ruil voor steun. Ongetwijfeld zullen intensieve onderhandelingen volgen.
Rianne Letschert, informateur namens D66, adviseerde mede vanwege die minderheidssamenstelling om brede akkoorden te sluiten met oppositie én maatschappelijke organisaties. Dit minderheidskabinet vraagt om een „andere politieke cultuur”, zei ze vrijdagochtend bij de presentatie van haar verslag.
In Den Haag wordt verwacht dat Prinsjesdag het eerste moment is dat het kabinet serieus gaat onderhandelen met de Kamer. De oppositiepartijen zien het akkoord als de coalitie-inzet voor die gesprekken.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC