Demografie In Italië ligt het geboortecijfer beduidend lager dan het EU-gemiddelde. Het Noord-Italiaanse Bolzano is de grote uitzondering: de talrijke voorzieningen voor werkende ouders maken het er een stuk makkelijker een gezin te hebben. „Alles opgeteld krijgen we elke maand zo’n 700 euro voor de kinderen.”
In het hoofdgebouw van familiebedrijf Oberalp in Bolzano is een crèche waar kinderen van het personeel voorrang krijgen. Bedrijven in Bolzano proberen werknemers te trekken door een goede balans tussen werk en privé te bieden.
Het belang van la famiglia en van grote gezinnen met nauwe familiebanden, hoort net zo bij het clichébeeld van Italië als zon, pasta en wijn. Wat wel degelijk klopt, is dat Italianen dol zijn op kinderen, die vaak op een voetstuk worden gezet. Wie weet komt dat omdat Italië een vergrijsd land is waarin weinig baby’s worden geboren. De bevolking krimpt, want het aantal ouderen stijgt en het aantal jongeren neemt af. De demografische trend is ontegenzeggelijk negatief. De beroemde Italiaanse ‘famiglia’ wordt al jaren alleen maar kleiner.
Volgens het Italiaanse bureau voor de statistiek (Istat) werden in 2024 – het recentste jaar waarvoor cijfers beschikbaar zijn – bijna 10.000 baby’s minder geboren dan het jaar daarvoor. Met gemiddeld amper 1,18 kinderen per vrouw, bereikte Italië in 2024 een historisch minimum. Dat is een stuk lager dan het EU-gemiddelde van 1,38 kinderen per vrouw (in 2023). Tegen 2050 zal het aantal inwoners in Italië zijn gedaald van 59 miljoen naar 54,7 miljoen, met alle gevolgen van dien voor welvaart en sociale zekerheid.
In het Noord-Italiaanse Bolzano worden juist een stuk méér baby’s geboren dan gemiddeld in Italië (1,58 kinderen per vrouw, in 2024) en in Europa. Hoe komt dat, en kan de rest van Italië of Europa er wat van leren?
Bolzano, of Bozen in het Duits, is de hoofdstad van de Italiaanse autonome provincie Bolzano-Zuid-Tirol, in het hart van de Alpen. Door de autonome status vloeien heel wat belastingen terug naar de provincie, wat Bolzano een van de welvarendste, maar ook duurste steden in Italië maakt. „De kosten van levensonderhoud zijn hoog, maar de lonen zijn dat ook, en bovendien kun je hier werk en gezin prima combineren”, zegt Fabio Zadra (37), medewerker van de publieke gezondheidsdienst en vader van Damian (5) en Leon (1,5), bij een stuk pizza tijdens zijn lunchpauze.
Zadra werkt bij personeelszaken, waar hij leidinggevenden rekruteert. Hij houdt niet van thuiswerken, want hij heeft het contact met collega’s nodig. Zijn vriendin heeft ook een fulltime baan maar werkt wel twee dagen per week thuis. „De overige drie, als zij naar kantoor gaat, breng ik onze kinderen naar de crèche en de kleuterschool, al verdelen we doorgaans wel alle zorgtaken.” De talrijke voorzieningen voor werkende ouders in Bolzano maken de combinatie van werk en gezin een stuk makkelijker, zegt de jonge vader.
Zo is de crèche al open vanaf kwart voor zeven ’s ochtends en betaalt het gezin een betaalbaar tarief. „We betalen een voorschot van 220 euro per maand, dat de sociale zekerheid vrijwel helemaal terugbetaalt.” De nationale kinderbijslag van zo’n 100 euro per kind wordt aangevuld door de autonome provincie. „Die doet er per kind nog eens 150 euro bovenop, en geeft nog een bonus van 100 euro per kind voor het hele gezin. Alles opgeteld krijgen we elke maand dus zo’n 700 euro kinderbijslag.”
Betaalbare kinderopvang is in Zuid-Tirol een speerpunt: de gemeente bouwt de crèche, de kostprijs van de opvang zelf wordt verdeeld tussen provincie, gemeente en de ouders.
„Willen we niet terug naar de jaren vijftig maar wel vooruit, dan is Bolzano ons referentiemodel”, zegt de gerenommeerde demograaf Alessandro Rosina (Katholieke Universiteit Milaan) aan de telefoon.
De demografische situatie in Italië is goed samen te vatten in een U-vormige grafiek, zoals te zien is in onderzoek door Simone Manfredi, research fellow van de SDA Bocconi School of Management in Milaan. Helemaal links bovenaan staat het model Zuid-Italië, het gezin van de ‘oude stempel’. De man is kostwinner en de vrouw blijft doorgaans thuis. Aan het andere uiteinde staat het model-Bolzano, met goede ondersteunende diensten, twee werkende ouders die de zorgtaken verdelen, en een geboortecijfer een stuk boven het nationale gemiddelde.
Tussen beide pieken liggen provincies in transitie, waar de rol van vrouwen al wel is veranderd, maar de instellingen en de afspraken tussen partners nog niet. Er zijn te weinig voorzieningen voor het gezin, en de mannen springen weinig bij. Vrouwen denken bijgevolg goed na of ze wel een gezin willen, of houden het bij één kind – met grote gevolgen voor het nationale geboortecijfer.
„De lokale overheid probeert gezinnen in elke levensfase actief te ondersteunen”, zegt Rosmarie Pamer, provinciaal wethouder voor sociale cohesie en familiezaken, in het regeringsgebouw van Zuid-Tirol. Behalve structurele financiële hulp is ook betaalbare kinderopvang in deze regio een speerpunt. De gemeente bouwt de crèche, de kostprijs van de opvang zelf wordt verdeeld tussen provincie, gemeente en de ouders. „Daarnaast moeten werk en gezinsleven ook goed op elkaar worden afgestemd”, zegt Pamer. En behalve geld betekent dat vooral ook tijd om met het gezin door te brengen.
Het lijkt nog het meest op het Scandinavische model: ook in Bolzano hebben moeders de keuzevrijheid om na de bevalling soms jaren thuis te blijven, al is dat makkelijker in de publieke sector dan bij een bedrijf. Verena Fink (57), medewerkster organisatie- en procesontwikkeling bij de publieke gezondheidsdienst, bleef na de geboorte van haar eerste dochter in 1996, behalve een korte onderbreking van enkele maanden, drie jaar thuis. „Die eerste drie jaar waren belangrijk voor de ontwikkeling van onze dochter, en voor mezelf”, zegt Fink, in een kantoor met een enorm raam dat uitkijkt op een besneeuwde Alpentop.
Vijf maanden behield ze haar volledig loon, daarna kreeg ze 8 maanden lang 30 procent en drie maanden 20 procent. De rest van de periode kreeg ze geen loon maar behield ze wel haar baan. In 1999 beviel Fink van haar tweede dochter. Toen ging ze na anderhalf jaar weer aan de slag, omdat zich een professionele kans als opleider van fysiotherapeuten aandiende. Ze koos voor parttime, thuis sprongen haar moeder en haar man bij. Verena Fink werkt al sinds 1992 bij de gezondheidsdienst. Haar jarenlange afwezigheid na de geboorte van haar kinderen stond haar carrièrekansen niet in de weg.
Familiebedrijf Oberalp in Bolzano is een van de ondernemingen die een certificaat heeft gekregen voor het bieden van een gezonde balans tussen carrière en gezin of vrije tijd.
In Bolzano worden niet alleen meer baby’s geboren, er zijn ook bovengemiddeld veel vrouwen aan het werk. De kloof tussen werkende mannen en vrouwen – in Italië traditioneel groot – is in de autonome provincie een stuk kleiner. Terwijl in heel Italië gemiddeld iets meer dan de helft van de vrouwen buitenshuis gaat werken (53 tot 54 procent) is dat in Bolzano 68 tot 70 procent. Het percentage werkende mannen ligt in Bolzano met meer dan 78 procent ook een stuk hoger dan het Italiaanse gemiddelde van 71 procent. Studies tonen aan dat waar zowel mannen als vrouwen gaan werken, de productiviteit stijgt en de groei toeneemt, wat bijdraagt aan de welvaart.
Volgens wethouder Pamer is de autonome provincie sterk „op arbeid gericht”. Op de arbeidsmarkt zijn er zoveel banen dat er een heuse strijd om werknemers is losgebarsten. Dat trekt migranten aan. Bolzano telt meer dan 10 procent buitenlanders, onder wie veel jonge vrouwen met kinderen. „Elke sector, en op elk niveau snakt naar medewerkers”, zegt het provinciale bestuurslid. „In het toerisme, in de houtbewerking, en in de bejaardenzorg, waar nu al vijfduizend buitenlandse verzorgsters werken. We hebben die migranten hard nodig.”
Een sollicitatiegesprek verloopt in Bolzano dus een beetje anders dan gebruikelijk: het is de kandidaat die eisen kan stellen rond loon, en vooral rond het juiste evenwicht tussen werk en privé. Voor Pamers neus, op een lange vergadertafel, ligt een brochure klaar. Trots vertelt ze dat de provincie samen met de kamer van koophandel een jaarlijkse gids publiceert van bedrijven die een gezonde balans aanbieden tussen carrière en gezin of vrije tijd.
Zo staat in de gids of een bedrijf flexibele werkuren en thuiswerken aanvaardt, aanvullend ouderschapsverlof aanbiedt en zelfs of de hond mee mag naar kantoor. Goed scorende ondernemingen verdienen een certificaat, een speciale erkenning die als een kwaliteitskeurmerk geldt. „Maatregelen ten gunste van de familie maken bedrijven aantrekkelijker op de arbeidsmarkt”, zegt de wethouder overtuigd.
De publieke gezondheidsdienst in Bolzano is een van de dertig bedrijven met een permanente erkenning. Er zijn ook private ondernemingen bij, zoals Oberalp, een internationaal actief familiebedrijf met ongeveer 1.100 medewerkers, dat onder meer berg- en sportkleding en skimateriaal verkoopt. Maar wat betekent zo’n certificaat? En bestaat het risico niet dat sommige bedrijven aan window-dressing doen, geïnteresseerd in de façade van een erkenning als gezinsgericht bedrijf? Vicedirecteur Ruth Oberrauch, gekleed in een sportief zwart jasje, glimlacht. „In 2022 kregen wij het certificaat, na een procedure van tien jaar. Als bedrijf begin je daar enkel aan als je er echt in gelooft.”
Ruth Oberrauch, vicedirecteur van Oberalp: „Wie zich goed voelt, wérkt ook goed.”
Bij de procedure krijgen bedrijven begeleiding van een speciaal opgeleide auditor, die tips geeft en kan bijsturen met advies op maat. „Wie zich goed voelt, wérkt ook goed. Een werkgever kan een handje helpen om werk en privé zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen”, zegt Oberrauch. Het hoofdgebouw van Oberalp is modern met veel glas, met een klimmuur die voor iedereen toegankelijk is en een kleine fitnessruimte voor personeel. De bedrijfskantine heeft een aangrenzend terras. Omdat woonruimte schaars is in het dure Bolzano, mogen nieuwe werknemers die naar de stad verhuizen tijdelijk in een flat in het hoofdgebouw verblijven, terwijl ze op zoek gaan naar een eigen plek.
Het personeel kan ook punten sparen voor een gratis verblijf in een van de twee vakantiehuizen van Oberalp, in de bergen of aan zee in Zuid-Italië. Het bedrijf vult het wettelijke moederschapsverlof aan tot 100 procent van het loon, en biedt de mogelijkheid om te verlengen tot een jaar, met de helft van het loon. Op de hoofdvestiging is een crèche waar kinderen van het personeel voorrang krijgen.
Het hoofdgebouw van Oberalp in Bolzano.
Productmanager Giulia Carraro (36) brengt haar zoontje Leonardo, iets ouder dan een jaar, naar de crèche op haar werk. „Ik ben acht jaar geleden vanuit Venetië naar Bolzano verhuisd wegens de hogere levenskwaliteit. Hier maak je alleen overuren als het moet. Waar ik vandaan kom, geldt: hoe langer je op je werk blijft hoe beter. En je gaat echt nooit eerder naar huis dan de baas.” In Veneto deed ze slecht betaald kantoorwerk voor een Italiaans pantymerk: „Zelfs een ijsjesverkoper verdiende meer.” In Bolzano liggen de lonen hoger, maar lager dan in Duitsland of Zwitserland. De regio voelt de noodzaak de hoge levenskost te compenseren met extra voordelen voor gezinnen, zoals een gunstig tarief in het openbaar vervoer.
Productmanager Giulia Carraro (36) brengt haar zoontje Leonardo, iets ouder dan een jaar, naar de crèche op haar werk.
Maar stellen kiezen niet voor een kind omdat de bus dan goedkoper is. Wie een kinderwens heeft, gaat sowieso voor een kind. Wie kinderloos wil blijven niet, legt demograaf Alessandro Rosina uit. „Rest nog zowat de helft van de bevolking, die het laat afhangen van de omstandigheden.” Diensten spelen dus indirect een rol. Maar de nationale regering in Rome blijft op de korte termijn denken en neemt begroting na begroting ad-hoc-beslissingen, zegt hij. „Dan pakte Frankrijk het veel efficiënter aan. Al vlak na de Tweede Wereldoorlog voerde Parijs solide maatregelen in ter ondersteuning van het gezin.” Het geboortecijfer ligt er al jaren stukken hoger.
Je kan een model niet zomaar kopiëren, maar er wel uit leren, zegt de demograaf. „Kijk dus naar Bolzano en stimuleer parttime werk en vaderschapsverlof”, adviseert hij. En hou ouders aan het werk, want zo creëer je economische meerwaarde en ontwikkeling. Rosina: „Een kind krijgen mag niet betekenen dat je niet meer kan gaan werken en armer wordt. Maar in Italië voelt een kind nog te vaak als een straf.”
Vijftig jaar geleden werd nog gewaarschuwd voor een exploderende wereldbevolking, nu kampen veel landen met bevolkingskrimp en vergrijzing, al zijn de regionale verschillen groot. Hoe gaan landen om met een steeds ouder wordende bevolking? En waarom is het zo moeilijk om het geboortecijfer omhoog te krijgen? In deze serie gaat NRC op zoek naar de problemen en oplossingen rondom demografische verschuivingen.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC