Brazilië De Braziliaanse president Lula geeft niet toe aan gedreig met heffingen en andere pogingen tot inmenging door de regering-Trump. En dat werkt. „Trump houdt niet van verliezers.”
Trump en Lula tijdens een ontmoeting in Maleisië in oktober 2025. De Amerikaanse president en zijn Brazilliaanse ambtgenoot waren in Kuala Lumpur voor een top van ASEAN, een regionaal samenwerkingsverband voor landen in Zuidoost-Azië.
Terwijl Europese leiders voorzichtig afwegen hoe om te gaan met de Amerikaanse president Donald Trump, toont de Braziliaanse president Luiz Inácio ‘Lula’ da Silva een daadkrachtiger alternatief. De leider van het grootste land van Latijns-Amerika heeft er van meet af aan duidelijk voor gekozen zich niet te laten chanteren door de wispelturige Trump.
Lula slijmt niet bij Trump door hem (deels) zijn zin te geven. En daarmee dwingt hij tot buiten zijn eigen land respect af, zien Braziliaanse experts. „Trump heeft ontzag voor sterke leiders”, zegt Leonardo Paz Neves, politicoloog bij het Getulio Vargas Instituut in Rio de Janeiro. „Lula is internationaal een van de sterkere leiders. Hij is zeer uitgesproken, in tegenstelling tot de EU-leiders, die zich veel afhankelijker opstellen van Trump, maar ook veel te verliezen hebben.”
In zijn column op nieuwssite UOL schrijft de Braziliaanse politicoloog en journalist Leonardo Sakamoto dat Trump als een „verwend kind reageert, dat steeds zijn zin wil krijgen”. Doordat Europeanen hem vorig jaar lang tegemoet kwamen, zal hij hen steeds nieuwe eisen stellen, terwijl een land als Brazilië onder Lula grenzen stelt, is Sakamoto’s conclusie.
Het eerste jaar van Trump in zijn tweede termijn als president begon voor veel Latijns-Amerikaanse landen, ook voor Brazilië, met vluchten vol uitgezette landgenoten. Die landden ook al onder de regering-Biden. Trump maakte er een veel groter spektakel van, met een hardere aanpak van de gedeporteerden. Lula veroordeelde dit fel en sprak over mensonterende en vernederende taferelen aan boord van de vliegtuigen. Brazilianen waren geketend met handboeien en kregen geen eten of drinken tijdens de vaak urenlange vluchten.
De relatie tussen Brazilië en de VS kwam verder onder druk te staan toen Trump invoerheffingen invoerde, waarbij producten als vlees, fruit en koffie een straftarief kregen tot 50 procent.
Dat was niet vanwege een Amerikaans handelstekort: Brazilië importeert meer uit de VS dan dat het erheen exporteert. De heffingen hadden een politiek oogmerk. Trump wilde een „onmiddellijk” einde aan het proces tegen zijn ideologische bondgenoot, de ultrarechtse ex-president Jair Bolsonaro. Die werd vervolgd wegens een couppoging na de door hem verloren verkiezingen van 2022 en een moordcomplot, onder meer gericht tegen Lula da Silva.
In een aan Lula gerichte brief, die hij op zijn sociale media plaatste, sprak Trump van een „heksenjacht” tegen „een zeer gerespecteerde leider”. Hierin hekelde hij ook de beperkingen (door hem omschreven als „censuur”) die de Braziliaanse justitie had opgelegd aan Amerikaanse techbedrijven. In Brazilië probeert de rechterlijke macht racisme en nepnieuws op sociale media actief te bestrijden. Het platform X van Trump-donateur Elon Musk werd tijdelijk geblokkeerd en het Braziliaanse hoofdkantoor werd gesloten.
Bolsonaro’s zoon Eduardo riep op tot de Amerikaanse bemoeienis. Eduardo, die tot vorige maand parlementariër was en al bijna een jaar in de VS verblijft, hield Trump en andere MAGA-kopstukken voor dat met de terugkeer van Bolsonaro hun belangen in Brazilië beter gediend zouden zijn dan onder sociaal-democraat Lula da Silva.
Lula noemde de importheffingen „onacceptabele chantage” en beschuldigde Trump van inmenging in de Braziliaanse rechtspraak. De zaak dreigde te escaleren toen Trump sancties oplegde aan Alexandre de Moraes, de rechter van het hooggerechtshof die het strafproces tegen Bolsonaro voorzat en tevens de man waar Musk al meermaals mee in de clinch lag vanwege X.
Die bemoeienis werd door Lula als imperialistisch bestempeld. Lula sprak de natie op primetime op tv toe. Met de Braziliaanse vlag achter zich had hij een dringende boodschap: Trump, bemoei je niet met onze zaken.
„Bij veel Brazilianen wakkerde dat sterke nationalistische gevoelens aan, de afkeer van de familie Bolsonaro groeide en de populariteit van Lula steeg snel”, zegt Paz Neves. In de regio gingen door de bemoeizucht van Trump de alarmbellen af. „Latijns-Amerika weet al veel langer waartoe de VS in staat zijn”, zegt de politicoloog.
Hij doelt op de vele staatsgrepen waar de Verenigde Staten bij betrokken waren in diverse Latijns-Amerikaanse landen, waaronder Brazilië. Onder het mom van de „strijd tegen oprukkend communisme” werden tijdens de Koude Oorlog bloedige militaire regimes in het zadel geholpen. De meest recente militaire ingreep van de VS, begin deze maand in Venezuela, staat in een lange traditie.
„Europa heeft die ervaring niet en daardoor een ander perspectief op de VS dan Latijns-Amerika. Europa ziet de VS als beschermers. Maar hier weten ze maar al te goed wat het betekent als Trump zegt dat hij deze regio als zijn ‘achtertuin’ ziet”, aldus de politicoloog.
De rechtszaak tegen Bolsonaro ging ondanks de verhoogde importheffingen en dreigementen door. Nadat Bolsonaro veroordeeld werd tot 27 jaar gevangenisstraf raakte Trump zijn interesse kwijt in zijn vriend. „Want Trump houdt niet van verliezers. Bolsonaro zit vast en zijn rol is voor nu uitgespeeld”, zegt Paz Neves.
Een keerpunt in de relatie tussen Trump en Lula kwam tijdens de Algemene Vergadering van de VN, vorig jaar september, waar ze elkaar bij toeval op de gang tegen het lijf liepen. Volgens Trump was er een „uitstekende chemie”. Inmiddels zijn er verschillende gesprekken geweest, telefonisch en in levende lijve tijdens de ASEAN-top in Maleisië in oktober vorig jaar. De heffingen zijn teruggedraaid en Lula spreekt van een „pragmatische vriendschap”. Trump vindt de linkse leider een ‘wonderful person’. Maandag hadden Trump en Lula een telefonisch onderhoud van bijna een uur, waarna ze afspraken elkaar in maart te ontmoeten in Washington.
Ook het bedrijfsleven heeft geholpen. Onlangs onthulde de Britse krant The Guardian dat tegen de importheffingen fors gelobbyd is door Braziliaanse zakenlieden, onder wie de niet onomstreden miljardair Joesley Batista. Batista is directeur van vleesbedrijf JBS en werd in 2017 veroordeeld tijdens het grote corruptieschandaal Operatie Wasstraat voor het aannemen van steekpenningen. Ook zou de productie van vlees van het bedrijf gepaard gaan met illegale ontbossing.
Nadat de heffingen voor Brazilië waren verhoogd, had Batista een privéontmoeting met Trump en probeerde hij hem te overtuigen van de desastreuze gevolgen voor beide economieën. Politicoloog Paz Neves: „Batista heeft behalve in Brazilië bedrijven in de VS en Canada met tienduizenden werknemers. Als alles in zou storten door de heffingen, zou dat ook in de VS hard aankomen.”
Op verzoek van Trump, aldus The Guardian, ging Batista naar Venezuela om president Maduro over te halen af te treden. Batista had goede contacten in Venezuela en kende Maduro persoonlijk. Toch lukte het hem niet Maduro te overtuigen vrijwillig het land te verlaten.
Hoewel de verstandhouding nu goed lijkt, biedt dat geen garantie voor de toekomst. Latijns-Amerika is scherp verdeeld langs de scheidslijn tussen links en rechts. In 2025 boekten rechtse kandidaten stembuszeges en met verkiezingen op komst in meerdere nu nog door links geregeerde landen, kan de balans verder doorslaan naar rechts.
Trump zal die trend met een verdeel-en-heerspolitiek proberen aan te jagen. Zeker nu hij met een beroep op de door hem afgestofte en uitgebreide Monroe-doctrine het hele westelijk halfrond opeist als Washingtons invloedsfeer.
In een opiniestuk in The New York Times deelde Lula deze maand zijn zorgen hierover in scherpe woorden. „Latijns-Amerika en het Caribisch gebied tellen meer dan 660 miljoen inwoners. We zullen ons niet onderwerpen aan hegemoniale ambities. Het bouwen van een welvarende, vreedzame en pluralistische regio is de enige doctrine die bij ons past”, schrijft Lula. De Amerikaanse aanval op Carácas en de ontvoering van Maduro plaatst hij in het kader van een voortdurende uitholling van het internationaal recht.
Van oudsher kiest Brazilië voor multilateralisme in zijn buitenlandbeleid. Lula omarmt het aangaan van brede en verschillende samenwerkingsverbanden. Van lidmaatschap van de BRICS, met onder meer China en Rusland, tot het vrijhandelsverdrag tussen het Zuid-Amerikaanse landenblok Mercosur en de EU, waar Lula een grote aanjager van is. Tegelijkertijd zet Brazilië in op strategische autonomie, door bijvoorbeeld een sterke eigen defensie-industrie te koesteren.
De koers van Brazilië staat haaks op de visie van Trump. Trump maakt bijvoorbeeld zeer duidelijk dat hij de invloed van China op ‘zijn’ halfrond wil inperken.
Volgens politicoloog Leonardo Paz Neves is die Chinese invloed echter niet meer terug te draaien. De VS kunnen China op handelsgebied in Latijns-Amerika niet vervangen. „China wordt in Latijns-Amerika niet gezien als vijand. Het heeft hier nooit landen gekoloniseerd of militaire regimes aan de macht geholpen. China wil vooral handel drijven en investeren en doet dat al jaren. Toen we onze koffie niet kwijt konden vanwege de Amerikaanse heffingen kocht China zonder probleem onze koffie op en hielp ons uit de brand.”
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC