DEN HAAG - Het is een beladen en onderbelicht hoofdstuk uit de Nederlandse geschiedenis: de opsluiting en berechting van duizenden collaborateurs in het Oranjehotel in Scheveningen na de Tweede Wereldoorlog. Bij een nieuwe tentoonstelling in het Nationaal Monument Oranjehotel staan voor het eerst niet de oorlogsjaren centraal, maar de periode erna: 1945 tot 1950. 'In de schaduw van de bevrijding - Gevangenis Scheveningen 1945-1950' vertelt over een tijd van vergelding, chaos en het moeizaam herstellen van de Nederlandse rechtsstaat.
Het Oranjehotel is bij veel Nederlanders vooral bekend als symbool van verzet tegen de Duitse bezetter. Tussen 1940 en 1945 zitten hier verzetsmensen opgesloten, in afwachting van verhoor, deportatie of erger. Na de bevrijding verandert de functie van de gevangenis radicaal.
'Deze tentoonstelling gaat over de schaduw van de bevrijding', zegt directeur Anke van der Laan van het Oranjehotel. 'Van 1945 tot 1950 werd deze plek gebruikt voor de opsluiting en berechting van collaborateurs en NSB'ers. In zekere zin een complete lotsomkering.'
Den Haag wordt op 7 mei 1945 bevrijd. Kort daarna verlaten de laatste verzetsgevangenen de cellen. Het Oranjehotel blijft niet lang leeg: al op 12 mei worden de eerste Nederlandse politieagenten die met de bezetter hebben samengewerkt opgesloten in de barakken.
'Dat waren er alleen al in Den Haag zo'n negentig', vertelt Van der Laan. 'En dat was nog maar het begin.'
In de weken en maanden na de bevrijding worden duizenden mensen opgepakt. De roep om wraak is groot, terwijl tegelijkertijd de wens bestaat om de rechtsstaat te herstellen.
'Dat spanningsveld zie je hier heel scherp terug', aldus Van der Laan. 'In de beginperiode ging het vaak mis. Mensen werden soms onschuldig vastgezet, de omstandigheden waren slecht en de gevangenis raakte overvol. Daar hoeven we niet trots op te zijn.'
Hoewel de Nederlandse regering in ballingschap al vanaf 1943 plannen maakte voor de zogenoemde bijzondere rechtspleging, blijkt de praktijk weerbarstig. De Binnenlandse Strijdkrachten nemen in eerste instantie de leiding, vaak gedreven door wraakgevoelens.
'Het was een overgangsperiode vol spanningen', concludeert Van der Laan. 'Dat zie je na vrijwel elke oorlog. Het kost tijd om van geweld naar recht te gaan.'
Pas later komt er meer structuur en orde. De rechtspleging komt op gang en de omstandigheden verbeteren. Het Oranjehotel wordt zowel huis van bewaring als strafgevangenis: eerst voor verdachten in afwachting van hun proces, later voor veroordeelden die er hun straf uitzaten.
Onder de gevangenen bevinden zich ook enkele van de meest beruchte kopstukken uit de bezettingstijd. Anton Mussert, leider van de NSB, en Hanns Albin Rauter, de hoogste SS- en politiechef in Nederland, zitten allebei opgesloten in Scheveningen.
Beiden worden ter dood veroordeeld en geëxecuteerd op de Waalsdorpervlakte: Mussert in 1946, Rauter in 1949.
Exacte aantallen zijn moeilijk te achterhalen, maar volgens het Oranjehotel worden er tussen 1945 en 1950 duizenden mensen in het gebouw vastgehouden. In de eerste maanden zitten er soms wel vijf gevangenen in één cel.
Niet alleen op Scheveningen, maar ook op andere plekken in de stad, zoals Kamp Duindorp, worden verdachten ondergebracht, vaak in slechte omstandigheden.
Uiteindelijk concentreert de rechtspleging zich achter de muren van het Scheveningse gevangeniscomplex, mede omdat cassatiezaken alleen in Den Haag behandeld kunnen worden.
Binnen het Oranjehotel is er discussie geweest of deze periode wel een plek moest krijgen. 'Wij staan voor het verhaal van verzet en het onrecht van het naziregime', zegt Van der Laan.
'Maar deze naoorlogse periode hoort er ook bij. Het gaat over daderschap, bestraffing en morele complexiteit. Dat verhaal mag je niet overslaan.'
Wat Van der Laan het meest raakt van de tentoonstelling, is de nuance. 'Niet iedereen die hier zat was een overtuigde nazi. Er waren zware daders, maar ook mensen die uit opportunisme, angst of financieel gewin de verkeerde kant kozen. Soms uit pure nood. Deze tentoonstelling laat al die grijstinten zien.'
De tentoonstelling In de schaduw van de bevrijding - Gevangenis Scheveningen 1945-1950 is vanaf 29 januari te zien.
Tegelijkertijd met de tentoonstelling in NM Oranjehotel presenteert NM Kamp Amersfoort 'Geen plek voor verraders', waarin wordt ingegaan op de complexe geschiedenis van Kamp Amersfoort na de bevrijding.
Het onderzoek voor de tentoonstelling in Den Haag duurde jaren. Vrijwilliger Henk Ambachtsheer dook vier jaar lang diep in archieven en dossiers. Zijn werk vormt de basis van de expositie en van een publieksboek dat dit voorjaar verschijnt.
Source: Omroep West Den Haag