Expositie In het Anne Frank Huis is vanaf deze week de expositie ‘Wie is er weg?’ te zien. In de expositie staat het Joods Lyceum centraal, de school van Anne Frank. Honderden joodse leerlingen kregen er tussen 1941 en 1943 les, de helft van hen overleefde de oorlog niet.
Schoolfoto van klas 2L van het Joods Lyceum, gemaakt in het voorjaar van 1942. Maurits van Witsen staat linksboven met de geruite das.
Een schoolbel doorklieft de museale rust in de expositieruimte van het Anne Frank Huis. De les begint. De ruimte is gevuld met schoolbanken, schoolplaten en boeken. Op een van de schoolplaten wordt meteen duidelijk dat het hier niet gaat om een gewoon klaslokaal. Op een kaart van Amsterdam, uit 1941, staat precies aangegeven hoeveel joden er in welke buurt wonen.
„Het verhaal van Anne Frank is een indrukwekkend startpunt, maar er zaten meer dan 500 leerlingen op het Joods Lyceum”, zegt Menno Metselaar van het Anne Frank Huis. De naam van de expositie Wie is er weg? is uit het leven gegrepen. Het is de vraag die gesteld werd toen steeds meer leerlingen en leerkrachten op transport gezet werden of onderdoken. Op een muur in de ruimte staan hun namen geprojecteerd. De projectie vervaagt steeds meer namen, tot op het punt dat de laatste leerling in 1943 verdween.
Lopend door de expositie wijst Metselaar naar het centrale middelpunt, waar een aantal schoolbanken staan. „Dit moet als het ware de binnenwereld van de leerlingen voorstellen. Sommige leerlingen omschreven de klas later als plek van lotsverbondenheid.” Op de muren rondom het lokaal is de boze buitenwereld te zien. In raamwerken worden foto’s en video’s getoond die de dreiging van buiten laten zien: razzia’s, bommenwerpers en transporttreinen. In de ruimte wordt de bezoeker eerst omhuld door het geluid van kinderstemmen die steeds verder verstommen. Elke paar minuten klinkt de schoolbel, die steeds meer het gevoel van een noodsignaal oproept.
In een van de schoolbanken in de expositieruimte zit Lucien Mbemba. Met zijn vijftien jaar is hij ongeveer net zo oud als de leerlingen van het Joods Lyceum waren. De jonge Belg, die op schoolreisje is, is onder de indruk van het museum. „Het lijkt wel een beetje op ons klaslokaal, vooral het schoolbord.” Op het (digitale) schoolbord worden met krijttekeningen alledaagse zaken aangekondigd. Bijvoorbeeld over de schoolfoto’s: ‘Trekt uw beste kleding aan.’
Het alledaagse valt ook Matt Baker (30) op. De Britse muzikant is met zijn band op tour door Europa en is net als Lucien een beetje stil van de expositie. „Het is zo menselijk, je voelt in het klaslokaal zowel de lichtheid als de dreiging.” Die dreiging doet hem denken aan de huidige staat van de wereld. „In de Verenigde Staten worden mensen nu ook van straat geplukt en gedeporteerd. Voor mij laten het museum en de expositie zien hoe belangrijk gemeenschapsgevoel is.”
Oud-leerling van het Joods Lyceum Maurits van Witsen (98) bij de opening van de expositie. Voor hem ligt zijn klassenfoto uit 1942.
Bij de opening van de expositie was een bijzondere gast aanwezig, oud-leerling van Joods Lyceum Maurits van Witsen (98). In een interview op NPO Radio1 vertelt hij over de oorlogsjaren. Het eerste jaar herinnert hij zich als aangenaam, maar in het tweede jaar verdwenen steeds meer klasgenoten. Ook Van Witsen vertrok en dook met zijn familie onder in België. In het interview benadrukt hij het belang van het verleden en uit hij zijn zorgen over de „verrechtsing in de wereld”. Het maakt hem ook op hoge leeftijd nog strijdbaar: „Stel je te weer. Laat het niet over je heenkomen.”
De expositie opende haar deuren op Internationale Herdenkingsdag voor de Holocaust. Twee dagen eerder sprak burgemeester van Amsterdam Femke Halsema tijdens de Nationale Holocaust Herdenking over kinderen van toen en nu: „Want waaraan beter dan aan de omgang met kinderen, kunnen wij de staat van onze beschaving afmeten? […] In steden die helemaal niet zo veel verschillen van Amsterdam worden migrantenkinderen opgepakt, van hun ouders gescheiden en gevangen gezet.”
Wie is er weg? speelt met geluid, beeld en ruimte en laat zien hoe de gruwelijke werkelijkheid steeds dieper de klaslokalen van het Joods Lyceum binnendrong. 262 van de 512 leerlingen die tussen 1941 en 1943 de school bezochten werden vermoord door de nazi’s. Van de 58 leerkrachten werden er 24 vermoord. Terwijl vrijheden steeds verder werden ingeperkt, probeerden zij de school tot op het laatst draaiende te houden.
Menno Metselaar vertelt dat het Otto Franks missie was om mensen te laten leren van het verleden. Het museum laat aan de bezoeker over welke lessen die trekt. „Het Anne Frank Huis wil vooroordelen en discriminatie bestrijden. Wat je hier leert kun je meenemen en toepassen op alles, ook wat er nu speelt in de wereld.”
De expositie Wie is er weg? is tot en met eind 2026 te zien in het Anne Frank Huis, in Amsterdam. Info: annefrank.org
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC