is journalist, ondernemer en columnist van de Volkskrant.
‘Wie hebben er belang bij dat dit gebeurt?’ Schrijfster Roxane van Iperen wierp een belangrijke vraag op bij het tv-programma Buitenhof. Ze doelde op de chaos die extreemrechtse leiders als Trump aanrichten. Deze chaos zou doelmatig zijn en georkestreerd door een geglobaliseerde private sector die een steeds groter deel van de taart opeist. Ze wees er terecht op dat 90 procent van de ICE-detentieketen in private handen is.
De economische ratio van het fascisme is complex. De voedingsbodem voor fascisme is eenduidiger: zowel bij het fascisme van de vorige eeuw als dat van nu zijn groeiende ongelijkheid en de corrumperende werking van het grote geld op de democratie doorslaggevend. De economische praktijk van twee generaties fascisten vertoont overeenkomsten, met een merkwaardige mengelmoes van kapitalisme en de heiligverklaring van privaat bezit enerzijds, en protectionisme en beïnvloeding door de staat anderzijds. Denk aan Trumps pogingen om de staat of vrienden mede-eigenaar van techbedrijven te maken.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Maar er zijn ook grote verschillen. Hitler vond economie tamelijk oninteressant en iets van ‘secundair belang’. Sterker nog, hij vond de Duitse regeringen die hem voorgingen verantwoordelijk voor het ‘onderwerpen van de natie aan materialisme’ en richtte zijn pijlen op de decadentie van kosmopolitische elites. Donald Trump had hij zonder twijfel weerzinwekkend gevonden, en diens besluit Groenland voorlopig maar niet binnen te vallen, omdat de beurs daar niet positief op reageert, onbegrijpelijk.
De oude fascisten spraken niet alleen over de deugden van de hardwerkende gewone man, maar probeerden hem daadwerkelijk vooruit te helpen met (auto)banen en huizen. Logisch: als een politieke beweging groeit als reactie op ongelijkheid, is te verwachten dat die beweging ernaar streeft de ongelijkheid te verminderen. Dat is anders bij de moderne fascist; die heeft weliswaar aardige woorden voor de ‘hardwerkende’ gewone man, maar breekt ondertussen doodleuk sociale vangnetten af en geeft de rijken belastingverlaging.
Ik vraag me af waarom de superrijken denken dat dit goed voor hen afloopt. In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw was het enigszins logisch dat de rijken partij kozen voor de fascisten, omdat het alternatief, de communisten, voor hen duidelijk (nog) slechter zou uitpakken. De huidige keuze van de rijken voor het fascisme lijkt veel onlogischer; de liberale democratie is een bewezen succes, ook voor henzelf, terwijl er historisch gezien geen enkele reden is om te denken dat het fascisme goed uitpakt voor hun imperia.
Dat zij toch meewerken aan het huidige fascistische experiment is natuurlijk allereerst vanwege de kortetermijnwinsten. Daarnaast zijn de rijken van nu simpelweg onbelezen en decadent. Maar de belangrijkste reden lijkt mij het gebrek aan angst; als het hier allemaal misgaat, pakken ze toch gewoon het vliegtuig naar Dubai? Of desnoods naar hun bunker in Patagonië. De rijken van nu zijn ongeworteld, en zwermen als sprinkhanen over de hele wereld. Dit lijkt mij de economische essentie van het 21ste- eeuwse fascisme; het is rijk tegen rijk, met de rest van de wereld als speelbal.
Dat Trump en zijn geestverwanten onze liberale democratieën om zeep proberen te helpen, is niet te zien op de beursapps van de rijken. Zij hebben hun economische realiteit in hoge mate weten los te koppelen van de realiteit van de wereld. Zij hebben niet alleen delen van de overheid geprivatiseerd, maar ook hun vluchtroutes. Als hun landen in chaos worden gestort, zullen zij geen greintje pijn lijden, denken ze. Als we het fascisme in deze eeuw een voortijdig halt toe willen roepen, is het dus essentieel dat de rijken niet kunnen weglopen van de chaos die ze zelf hebben gecreëerd.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant