Politiek De kabinetsformatie nadert haar climax: D66, VVD en CDA willen deze vrijdag hun coalitieakkoord presenteren. Mocht dat lukken, dan begint het echte werk pas: zonder steun van de oppositie hebben hun plannen geen toekomst.
Rob Jetten (D66) in het zogeheten formatiegebied in het Tweede Kamergebouw.
Voor de formatie is dit de week van de waarheid. Althans, dat is de bedoeling. De formerende partijen D66, VVD en CDA willen deze vrijdag namelijk hun coalitieakkoord presenteren. De laatste dagen wordt dan ook veel en lang onderhandeld: dit weekend brandde het licht in de Tweede Kamer tot laat in de avond. En maandagavond of anders dinsdag hopen de drie partijen een principeakkoord te bereiken over de financiën.
Voor al die plannen zullen ze – met maar 66 zetels in de Tweede Kamer – steun nodig hebben van de oppositie. Maar die komt zo goed als zeker niet meer langs. „Ik betwijfel of dat qua tijd nog past”, zei CDA-leider Henri Bontenbal maandagochtend.
Waar gaat al die tijd in zitten? Zoals zo vaak in de slotfase: de financiën – een zwaarbevochten onderdeel van elke formatie. Het grote verschil met de vorige formatie – die van PVV, VVD, NSC en BBB – is dat toen in de laatste dagen nog zo’n beetje alles beslist moest worden over de financiën. Volgens ingewijden wordt deze keer al sinds eind december onderhandeld over de inkomsten en uitgaven. De druk is extra hoog omdat defensie miljarden moet krijgen en de coalitiepartijen grote ambities hebben voor de woningbouw.
Dat de onderhandelaars maandagavond of dinsdag het hoofdstuk van de financiën willen afhameren, komt ook doordat ambtenaren van het ministerie van Financiën nog naar het akkoord moeten kijken. Het gehele coalitieakkoord, dat ze vrijdag openbaar willen maken, moet bovendien nog worden gecontroleerd op spelling en voorzien van een opmaak.
Als de onderhandelaars overeenstemming bereiken, leggen de drie partijen het akkoord vervolgens voor aan hun eigen Tweede Kamerleden. Dat doen ze vaak in een aparte ruimte, soms binnen, soms buiten de Kamer. Elk Kamerlid krijgt de tekst voorgelegd en die wordt ook besproken met de gehele fractie.
De VVD trekt zich bijvoorbeeld voor de besprekingen – waarschijnlijk – terug op een externe locatie. In twee rondes nemen Kamerleden dan alle stukken door. De passages uit het coalitieakkoord die hun eigen portefeuilles raken, werden meestal al besproken tijdens eerdere onderhandelingen. Verrassingen kunnen wel opduiken bij afspraken over andere beleidsterreinen of als de onderhandelaars sinds het vorige overleg wijzigingen aanbrachten. Het is overigens meer dan een afhamermoment, aldus ingewijden: Kamerleden krijgen ruimte om hun eigen inbreng te leveren over het gehele akkoord. Tegelijkertijd is het politiek zeer ingewikkeld als Kamerleden alsnog inhoudelijk zaken zouden willen aanpassen.
Daarna willen partijen meestal snel naar buiten om journalisten te laten weten dat het huzarenstukje is voltooid: een akkoord is bereikt. Tijdens de vorige formatie spanden vooral de BBB’ers zich in ten behoeve van de eensgezindheid. Pas later bleek dat BBB’er en ex-PVV’er Lilian Helder zich toen binnenskamers niet kon vinden in de afspraken over politie en justitie. Ook VVD’er Eric van der Burg had moeite met de afspraken, hij had zelfs even gehuild. Het ging Van der Burg om de spreidingswet die werd geschrapt, een maatregel die hij als staatssecretaris in het voorgaande kabinet-Rutte IV nog vol overtuiging had verdedigd.
Als de Kamerleden van D66, VVD en CDA akkoord gaan met de plannen, kan de presentatie vrijdag doorgang vinden. Daarvoor is al een ruimte gereserveerd in de buurt van de Tweede Kamer. Wat deze presentatie zo goed als zeker doet verschillen van de vorige keren, is dat het nog lang niet zeker is of de plannen het daadwerkelijk halen. Immers, voor alles hebben de drie coalitiepartijen steun nodig in de Tweede én Eerste Kamer. De minderheidscoalitie zal zich dus nederig moeten opstellen.
De vorige keer, in het voorjaar van 2024, hadden de partijen van tevoren nauwelijks nagedacht over de presentatie. De PVV moest die als grootste partij organiseren en leiden, maar ze had helemaal geen ervaring in de omgang met journalisten. Dat Geert Wilders, Dilan Yesilgöz, Pieter Omtzigt en Caroline van der Plas met z’n allen op het podium op de foto moesten, hadden ze zelf niet bedacht. Ze hadden daar ook weinig zin in, zo valt af te lezen aan het uiteindelijke beeld: ze staan niet dicht bij elkaar, kijken ongemakkelijk. Dilan Yesilgöz lijkt zelfs ronduit ongelukkig.
Meteen na de presentatie op vrijdag komen de reacties: elke partij doet ertoe, elke partij zal met kritiek en zelfs eisen komen. Pas in het debat over het akkoord, volgende week, worden die kwesties behandeld. En dan wordt ook een motie ingediend over de formateur, Rob Jetten, de partijleider van D66. Waarschijnlijk wordt die dan officieel benoemd tot die functie.
Officieel mag pas na dat debat worden gesproken over ministersposten. Volgens betrokkenen is achter de schermen die personeelspuzzel al grotendeels gelegd. Wat sowieso al zeker is: D66 krijgt de minister-president, Jetten. Daarna mag de VVD als een-na-grootste coalitiepartij kiezen en krijgt dan – hoogstwaarschijnlijk – een ministerie met macht en aanzien. Ook lijkt het zeker dat VVD’er Eelco Heinen minister van Financiën blijft. Daarna is het aan het CDA, dat dan bijvoorbeeld kan kiezen voor Buitenlandse Zaken of Defensie, ministeries die beide ook worden beschouwd als belangrijk.
Die verdeling van posten wordt achter gesloten deuren uitgevochten. En het kan er soms stevig aan toe gaan. Gert-Jan Segers van de ChristenUnie noemde die gesprekken in NRC in 2017 een „free fight”.
Alle kandidaat-bewindslieden worden doorgelicht op financiële en juridische integriteit. De Belastingdienst, justitie en de AIVD kijken of bepaalde benoemingen met risico’s gepaard gaan. In 2024 doorstond (nu ex-)PVV’er Gidi Markuszower die toetsing niet, waarna niet hij maar Marjolein Faber (PVV) minister werd van Asiel en Migratie.
De bordesscène staat volgens betrokkenen gepland voor maandag 23 februari.
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag
Source: NRC