Zonder zichtbare premier of functionerend kabinet functioneert de rechtsstaat politiek al een poosje in een vacuüm. D66, VVD en CDA wensen daarin nu kennelijk een kabinet zonder parlementaire meerderheid. Gedogen op maat dus, met gelegenheidscoalities per thema, al naargelang humeur en stemming aan het Binnenhof. Binnen drie maanden komen er gemeenteraadsverkiezingen, die de machtsverhoudingen weer veranderen. Ik ben dus heel benieuwd. Het lijkt mij een vliegtuig waar na het opstijgen nog volop aan wordt gesleuteld, met onbekende vluchtduur en veel noodlandingen. Zullen zich vaste gedoogpartners aandienen of wordt het regeren à la carte? Een kabinet met een flexibele schil dus, permanent schakend om meerderheden.
Hoe dan ook beveel ik graag het onderwerp politie, OM en nationale rechtsorde aan. Dat valt nu weg tegen Circus Trump, dat de rechtsstaat afbreekt met politieke strafvervolging, willekeurige deportaties, internationale ontvoering, annexatie van Groenland, politieke vervolging van de Fed-president, een invasie in Minnesota, razzia’s tegen latino’s en zwarte mensen. Heb ik ze allemaal? Het is het ‘Playbook Dictatorship’ – 19de eeuws imperialisme door een president die de grondwet negeert en zich niet laat begrenzen. De sterkste heeft gelijk omdat-ie de sterkste is. Intussen dreigt de NAVO te imploderen en doet het Kremlin de polonaise.
Terug naar het Binnenhof, waar ze vast ook zenuwachtig zijn. Nederland wordt maar één keer in de vier jaar écht bestuurd. Bij de formatie worden de risico’s genomen en de grote investeringen gedaan. Heel belanghebbend Nederland vult dus nú de Haagse brievenbus met wensenlijstjes, vraagt media-aandacht en gebruikt dringende woorden. Daar lees je dan eenmalig de stand van zaken, unplugged, waar er de rest van de kabinetstermijn weer doekjes om worden gewonden. De centen moeten immers nu worden binnengehaald. Korpschef Janny Knol pakte dan ook uit in NRC en de Volkskrant. Zoiets is traditie.
De laatste maanden had de politie al de nodige escalatie voor de kiezen gehad. Bij de jaarwisseling wéér de rituele vuurwerkaanslagen, die het moreel intern wel moeten aantasten. Met als nieuwigheid de doe-het-zelf-‘vuurwerkmitrailleurs’, uit de heup afgeschoten, gericht op de ME. Als je die beelden ziet, is het de vraag hoelang het duurt voordat de politie terugschiet. Dan wel: is dit het einde van de buurt-en-burger-georiënteerde Nederlandse politiecultuur die altijd ‘vanuit’ de samenleving wil opereren? Deze escalatie valt niet meer weg te duwen.
Nog schokkender was de veldslag op het Malieveld van 20 september, waar extreemrechts demonstreerde, politieauto’s in brand stak, het Binnenhof trachtte te bestormen, journalisten verwondde en het D66-kantoor in brand wilde steken. De beelden van een gerichte aanval op een ME-bus vergeet ik niet gauw. De agenten werden al bijna overweldigd bij de eerste stap buiten het busje.
Een gerichte aanval op de democratische rechtsstaat, door fascistische knokploegen, op parlement, politieke partij, politie en pers. Collega Marcel Haenen kaartte het in zijn gesprek met de politiechef eind vorig jaar aan in NRC: hoelang gaat dit nog goed? De politie ontleent nu nog haar effectiviteit aan vertrouwen, nabijheid en toegang tot de burger, maar slaagt inhoudelijk steeds minder. Ontsporingen in de digitale samenleving houdt ze onvoldoende bij, vooral op zedengebied. Een kritisch inspectierapport onthulde vorig najaar dat de nieuwe basisteams in beslag worden genomen door noodhulp, verwarde personen en ‘heterdaadjes’. Drugscriminaliteit, zorg- en milieufraude of online oplichting schieten erbij in. Er bleven vorig jaar zo’n 45.000 aangiftes onbehandeld. Sinds 2020 is dat aantal verdubbeld. De effectiviteit neemt dus af, de werkdruk en de stress toe, op straat, maar ook bovenlokaal, door de invloed van georganiseerde criminaliteit en de internationalisering van álles.
Knol schetst in haar interviews een overbelaste, haperende, kwetsbare organisatie, onvoldoende weerbaar, organisatorisch op achterstand, achter de ontwikkelingen aanhollend en op het tandvlees door tekorten. Met een samenleving die zich deels afwendt van de overheid – en dus ook van de politie. In de Volkskrant adviseerde Knol de Kamer opnieuw een beleidsplan Samenleving en Criminaliteit te schrijven, naar het voorbeeld van de Commissie kleine criminaliteit van parlementariër Hein Roethof (PvdA) midden jaren 80. Een consensus over wat er nou echt moest worden aangepakt. En dan niet alleen door de politie. Die Knol gelukkig nog steeds vanuit en mét de burger wil laten functioneren. Maar zou de totaal verdeelde politiek daartoe nog in staat zijn?
Source: NRC