Hypernerveuze samenleving De zondag als gezamenlijk moment in de week om even af te schakelen bestaat niet meer, schrijft Carla Dik-Faber. Terwijl de samenleving dat wel goed zou kunnen gebruiken.
In de winkelstraat in Ede zijn de winkels lange tijd gesloten geweest op zondag.
De zondag van mijn jeugd was een dag van bezinning, lange wandelingen en ontmoeting, en dat was genoeg. Uit eten gingen we niet en koopzondagen bestonden niet. De kerk gaf structuur aan de week, met de zondag als rustdag, en veel mensen deden daaraan mee. Sindsdien zijn decennia verstreken en is de zondag als rustdag grotendeels uit het collectieve geheugen verdwenen. In onze samenleving voelt een zondag van toen als verloren tijd die in het niets verdwijnt.
Carla Dik-Faber is projectleider van GroeneKerken en voormalig Tweede Kamerlid namens de ChristenUnie.
Soms verlang ik terug naar de zondagen van mijn jeugd. Niet omdat vroeger alles beter was, en ook niet omdat ik gelovig en kerkelijk actief ben. Het is vooral het gevoel steeds aan te staan waar ik last van heb, ook op zondag. De zondag is een overloopdag geworden voor alles waar ik doordeweeks niet aan toe ben gekomen. Nog even een klus doen, even een verslag schrijven, even de krantenartikelen bijlezen. Waarom vind ik het zo moeilijk om te stoppen?
Onze samenleving is grenzeloos geworden. Jongeren zitten gemiddeld meer dan vijf uur per dag op hun telefoon. We vliegen steeds vaker en verder, ondanks alle goede na-Corona-doen-we-het-anders voornemens, toen we ontdekten hoe schoon de luchten konden zijn. Kleding is verworden tot een wegwerpartikel: gemiddeld kopen we zestig kledingstukken per jaar. In een op-groei-gerichte economie worden onvrede en consumptiedrang aangewakkerd met reclame die via de smartphone ook in onze broekzak zit. Het leven lijkt maakbaar en als dat niet lukt, is het je eigen schuld. „De nadruk op economische prestaties en zelfredzaamheid creëert een mentale belasting die we evolutionair nauwelijks kunnen dragen,” schreven Jim van Os en Kees Cools eerder al in een opiniestuk voor NRC.
Maar die grenzeloze vrijheid voor het individu blijkt toch niet zo gezond te zijn en ik ben niet de enige die last heeft van het gevoel altijd aan te moeten staan. De Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving spreekt van een ‘hypernerveuze samenleving’, waarin prestatiedruk, versnelling en individualisme zijn doorgeschoten. We hebben ons bevrijd van kerkelijke structuren en gezag maar zijn gevallen voor de betovering van alles kunnen en altijd meer willen. Niet voor niets pleit de Raad voor meer verbinding, vertraging en momenten waarin niets hoeft: lege tijd. Wat als we dus één dag in de week zouden stoppen?
Regelmatige rust is goed voor ons brein. Een gezonde dosis adrenaline helpt om scherp te blijven, maar we kunnen niet altijd ‘aan’ staan. Laten we één dag in de week onze laptop dichtklappen en de telefoon uitzetten. Want wie vraagt dat we 24/7 bereikbaar zijn? Rust vermindert burn-out en chronische vermoeidheid en geeft ruimte voor nieuwe ideeën en creativiteit. Een dag waarop we vertragen helpt ons om dingen te zien waar we anders aan voorbijsnellen.
Een rustdag biedt ook ruimte voor mijmertijd en bezinning op levensvragen. We leven in verwarrende tijden van oorlog, klimaatverandering en democratieën die onder druk staan. Dat lossen we niet op met een rustdag, maar die ene dag kan ons wel helpen te reflecteren op wie we zijn en hoe we ons verhouden tot grote vraagstukken van deze tijd. Rabbijn Abraham Heschel schreef al in 1951 in zijn boek The Sabbath over rust als de exodus uit de gespannen toestand, „de bevrijding van de mens uit zijn eigen verwarring.”
Collectieve rust bevordert gemeenschapszin, omdat een gedeeld rustritme een gevoel van ‘wij’ en meer sociale interactie toelaat. „Zonder gemeenschap waarin mensen naar elkaar omkijken, naar elkaar luisteren en elkaar steunen, gaat het niet,” zei de koning in zijn kersttoespraak. Natuurlijk hoeft verbondenheid zich niet tot één dag te beperken, maar een gezamenlijk rustmoment creëert ruimte voor ontmoeting en zorg voor elkaar.
Eén dag in de week minder economische activiteit zorgt ervoor dat emissies omlaaggaan en de aarde even kan ademhalen. De sluiting van winkels op zondag levert 1 megaton CO2 op. Dat is substantieel, nu het volgens het PBL „heel erg onwaarschijnlijk” is dat Nederland het klimaatdoel van 55 procent reductie haalt. Sinds 1970 overschrijden we de grenzen van de aarde en minder produceren en consumeren brengt ook daarin een keer ten goede.
De overheid kan bijdragen aan een ontspannen samenleving én ecologische winst door koopzondagen te beperken of af te schaffen. Ze kan daarnaast het recht op onbereikbaarheid omarmen en het belang van een collectieve rustdag uitdragen – en er zelf het goede voorbeeld in geven, behoudens cruciale sectoren. Wat de overheid zegt en doet, beïnvloedt immers het gedrag in de hele samenleving.
Het idee van een collectieve rustdag is niet exclusief christelijk. Ook het Jodendom en de Islam kennen wekelijks een moment van vertraging en heroriëntatie. Meer dan een religieuze dag, zijn het de ordende sociale ritmes die beogen dat een samenleving floreert als zij zichzelf begrenst. Voor een collectieve rustdag hoef je dus niet gelovig of kerkelijk te zijn. Het is een dag om te vertragen in plaats van alles efficiënt te doen. Een dag om de tafel feestelijk te dekken en samen met vrienden te eten. Een dag met schermpauze, om meer aandacht te hebben voor elkaar. Een dag voor mooie gesprekken zonder agenda of een lange wandeling zonder doel of bestemming. Een dag om met muziek of museumbezoek contemplatieve ruimte te creëren. Een dag om eindelijk dat boek te lezen waar je al zo lang aan wilde beginnen. Een dag, kortom, die niet gericht is op rendement maar op ‘zijn’ in plaats van ‘doen’.
Eén dag per week stoppen. Stoppen met werken en consumeren. Stoppen met onze telefoon en takenlijst. Stoppen, om te leven in plaats van geleefd te worden. Stoppen, om ons te verbinden met iets groters, met elkaar, met de aarde, en met onszelf. Of, zoals theoloog Walter Brueggemann schrijft in zijn boek Sabbath as Resistance: „Het vieren van de sabbat is zowel een daad van verzet als een alternatief.” De zondag als verzet tegen de hypernerveuze samenleving.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC