Fotograaf Charlotte Dumas maakte het beeld voor Entendue in Diergaarde Blijdorp, waar ze als kind kwam met haar vader. Het fotoboek gaat over olifanten, maar ook over hem.
is redacteur van de Volkskrant en schrijft over fotografie.
Om de foto op de cover van Charlotte Dumas’ nieuwe boek Entendue goed te bekijken, moet je je ogen laten wennen, zoals wanneer je vanuit daglicht een donkere ruimte betreedt. Langzaam verwijden je pupillen zich en worden de contouren zichtbaar van wat zich in je blikveld bevindt. In het geval van die cover: de poten van een olifant, een stukje onderlip, de kromming van zijn rug. Hoewel het lijf het grootste deel van de foto beslaat, zie je aan de contouren dat het nog niet groot is; een kalf. De achtergrond is een en al duisternis, gevormd door, dat zie je pas als je binnen in het boek kijkt, volwassen olifanten: de kudde die het kwetsbare jong als een burcht beschermt.
De meeste foto’s in Entendue (‘gehoord’ of ‘begrepen’) heeft Dumas (48) gemaakt in Diergaarde Blijdorp in Rotterdam, de plek waar ze als kind kwam met haar vader, kunstenaar Peter Dumas. Toen al tekenden ze samen olifanten, naar waarneming zoals dat heet. Fijne dieren om te schetsen: ‘Ze zijn groot en bewegen meestal niet te snel, dankbare onderwerpen om op te oefenen’, zegt Dumas.
Het is een liefde die nooit is overgegaan, gezien dit boek, 55 pagina’s met foto’s en tekeningen van de dieren die bij bijna iedereen emoties oproepen: ontzag voor hun kolossale omvang, vertedering door hun trage gang, de grote oren en relatief kleine ogen, angst voor hun kracht en woede, en vrolijkheid om die multipurpose slurf en de aandoenlijke staart. Toen Dumas ze fotografeerde, in Blijdorp, was dat jonkie net een maand oud, een feest om te zien hoe het zich bewoog tussen de volwassenen, hoe het rondscharrelde en speelde met zijn neefje.
Dumas’ kunstenaarschap is vaak verweven met dieren. Al decennia zijn ze onderwerp van haar foto’s en films, altijd gaat het over de verhouding tussen mens en dier. Zwerfhonden bijvoorbeeld, of de paarden die op de militaire begraafplaats Arlington in Washington het affuit voorttrekken waarop een dode naar het graf wordt gereden. Ook aangrijpend: de speurhonden die na de aanslagen in 2001 in de puinhopen van de Twin Towers in New York zochten naar menselijke resten. Dumas geeft al die dieren bezieling en karakter – individuen die bij de toeschouwer altijd empathie oproepen.
Als volwassene terugkeren naar Blijdorp, iets wat Dumas deed in 2022, was in zekere zin een terugkeer naar haar kindertijd. Het einde van haar vaders leven kondigde zich aan toen ze hem meenam naar de dierentuin, waar hij nog één keer zijn interpretatie van een olifant op papier zette. Objectief gezien lijkt die olifant misschien niet zo veel meer op het dier, het is meer een rudimentaire vorm.
‘Die laatste tekeningetjes zijn een soort abstracties geworden die misschien wel het dichtst bij een olifant staan’, zegt Dumas. ‘Je voelt het meer dan dat je het ziet. Dat elementaire kan een kindertekening ook hebben: het lijkt niet, maar het is ráák.’ Haar vader leed aan alzheimer en aan deze laatste tekeningen van hem in Entendue is te zien dat het hem steeds moeilijker viel op papier te krijgen wat – althans volgens gangbare opvattingen – het uiterlijk van een olifant is. ‘Los van of je alzheimer hebt, kom je denk ik als je doodgaat weer terug bij het basale, het primaire van een beleving. Op deze laatste schetsen is het alsof je bij hem naar binnen kijkt.’ Op tekeningen die hij maakte toen hij zelf nog een tiener was, is het tegenovergestelde te zien en probeert hij de olifant schetsend te vangen.
Een maand voordat haar vader stierf, toog Dumas met zijn Olympus Pen-F naar Blijdorp. Die (analoge) camera maakt opnamen op de helft van het gangbare negatief van 36 x 24 millimeter: blaas je zo’n opname met de vergroter groot op, dan wordt de korrel van het negatief extra goed zichtbaar, waardoor het eindresultaat rafelig, ruw, ongepolijst – inderdaad: grofkorrelig – oogt. Toen ze de negatieven voor het eerst zag, leken die zo onderbelicht dat Dumas ze weglegde: ze kon er niets mee beginnen, dacht ze. Tot ze er, negen maanden later en ruim na haar vaders dood, nog eens naar keek en toch prints maakte.
Zoals het Dumas vaak vergaat, moest haar werk rijpen, het kan bij haar soms jaren duren tot een aanzet tot wasdom komt. Het olifantenboek kwam een stap dichterbij toen zij met haar moeder het huis van haar ouders ging uitruimen, de plek waar hij zo lang had gewoond. Tussen de bezittingen van haar vader kwamen ze houtskooltekeningen tegen uit zijn jonge jaren: zwierige, trefzekere schetsen van olifanten, die een verrijking vormen en extra diepte geven aan wat Entendue is geworden.
Wie op grond van die donkere cover denkt dat het boek een vorm van rouwbeklag is, vergist zich. ‘Ik zie het eerder als een geboorteboek’, zegt Dumas. Niet alleen vanwege dat jonge olifantje, maar ook door het vroege werk van haar vader in combinatie met zijn laatste schetsen: ‘Ze weerspiegelen de cyclus van het leven.’ Bovendien is het feit dát die altijd in een map bewaarde tekeningen nu een nieuw leven krijgen, ook een soort hergeboorte. Dumas: ‘Dat is het mooie van het kunstenaarschap, dat je werk na je dood kan voortleven, dat andere mensen het weer kunnen interpreteren.’
Door het werken aan Entendue is Dumas zich meer bewust geworden van wat er van haar vader is ‘overgeheveld’ naar haar. ‘Als iemand er niet meer is, ga je beter kijken naar wat is achtergebleven, of wat van iemand is achtergebleven in jou. Ik merk dat je op middelbare leeftijd, als je voor het eerst je eigen sterfelijkheid echt voelt, de behoefte voelt terug te keren naar de oerstem, naar waar je vandaan komt en te onderzoeken: mijn manier van kijken, waar is die begonnen?’
Entendue is niet het sluitstuk van Dumas’ project, het is in zekere zin pas het begin. Zo bereidt ze een tentoonstelling voor in Japan en het Bonnefantenmuseum in Maastricht, in 2027, waarvoor ze samenwerkt met wetenschappers die DNA-onderzoek doen naar de herkomst van ivoren voorwerpen in museumcollecties. En ze legt de laatste hand aan de film waarin haar vader en haar jongste dochter van 12, ‘ook een heel goede tekenaar’, figureren. ‘Ze heeft een beetje dezelfde inborst als mijn vader. Beetje stuurs, introvert, recalcitrant en creatief.’ Hoe dat uitpakt op film, daar moeten we nog op wachten. Nieuwsgierig makend: wat heeft Dumas van zichzelf en van haar vader op de volgende generatie overgeheveld?
Charlotte Dumas: Entendue. Fw:Books; € 35
Dit is een artikel uit Volkskrant Magazine. Wilt u alle verhalen, columns en rubrieken uit het nieuwste nummer lezen? Dat kan hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant