is Ombudsvrouw van de Volkskrant.
Het was slechts één zin, in een kort nieuwsbericht over het vertrek van Thom de Graaf als vicepresident van de Raad van State. Toch gaf dat ene zinnetje aanleiding tot 24 mails in twee maanden tijd. Van dezelfde persoon, welteverstaan. De mails begonnen aardig, maar werden steeds dwingender. Had ik er al naar kunnen kijken, en zo nee: waarom niet? Er vielen ook steeds grotere woorden. Over ‘het verloochenen van de waarheid’ en ‘loyaliteit aan de macht’.
Welkom in de inbox van de Volkskrant, zou je kunnen zeggen. Kritische, vasthoudende lezers zijn de krant niet vreemd, hoewel de betreffende man vermoedelijk wel de kroon spant. De chef van de Haagse redactie kreeg in de afgelopen jaren al 39 mails van hem, andere collega’s ontvingen ook berichten.
Telkens als zijn dwingendheid irritatie wekte, was daar ook het besef: hij kan wel een punt hebben. Ik had alleen even tijd nodig om het uit te zoeken, want het is – waarschuwing vooraf – complexe juridische materie.
‘De afdeling bestuursrechtspraak oogstte aan het begin van dit decennium felle kritiek omdat de Raad in zaken van toeslagenouders lange tijd vasthield aan een strenge interpretatie van de wettelijke regels’, aldus de gewraakte zin in het nieuwsbericht van begin november. U heeft er vermoedelijk overheen gelezen, ik in ieder geval wel. De zin lijkt feitelijk en neutraal, en is door de auteur ook absoluut zo bedoeld.
Toch gaat achter deze woorden een felle discussie onder rechtsgeleerden schuil. Die gaat over de vraag of de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (kortweg: de Afdeling), de hoogste bestuursrechter van ons land, de wet in kinderopvangtoeslagzaken streng of verkeerd uitlegde. Het verschil doet ertoe, benadrukt de man van de vele mails: een strenge uitleg is verdedigbaar, een foutieve niet. En het is nogal wat als de hoogste bestuursrechter de wet verkeerd uitlegt, met desastreuze gevolgen voor burgers.
Jarenlang verplichtte de Belastingdienst ouders, ook bij een klein foutje, het volledige voorschot aan kinderopvangtoeslag terug te betalen. Dat kon oplopen tot tienduizenden euro’s en in sommige gevallen zelfs een ton. Deze verwoestende alles-of-nietsbenadering werd tot 2019 in stand gehouden door de hoogste bestuursrechter.
Die keiharde uitvoering, zo concludeerde de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag eind 2020 in het rapport Ongekend Onrecht, volgde niet rechtstreeks uit de wet. ‘Noch uit het wetsvoorstel, noch uit de parlementaire behandeling daarvan blijkt dat de wetgever bewust voor een ‘alles-of-niets’-benadering heeft willen kiezen.’
Toch oordeelde de Raad van State steeds in het voordeel van de Belastingdienst. De betreffende wetten zouden volgens de hoogste bestuursrechter niet getoetst mogen worden aan bijvoorbeeld evenredigheid, op onbedoelde, extreem nadelige gevolgen. De hoogste bestuursrechter kon naar eigen zeggen niet anders – tot 2019, toen op basis van precies dezelfde wetgeving plotseling wél gelet kon worden op evenredigheid.
In 2021 begon de Raad van State met soul searching, resulterend in een reflectierapport en excuses: ‘De Afdeling heeft te lang vastgehouden aan de ‘alles-of-niets’-lijn. Zij had deze lijn eerder kunnen en moeten wijzigen.’
Toch houdt de Raad van State nog altijd vol dat het kwam door ‘harde wetgeving’, in de woorden van Bart Jan van Ettekoven, voormalig voorzitter van de Afdeling, twee jaar geleden in NRC. Of Thom de Graaf, scheidend vicepresident, onlangs nog in de Volkskrant: ‘De Kamer wilde strenge wetgeving en de rechters zijn daar vervolgens naar gaan handelen.’
De interviewers interrumpeerden De Graaf op dit punt niet, het gesprek ging voornamelijk over de huidige politieke situatie. De krant plaatste wel een ingezonden brief waarin een jurist stelde dat de vicepresident een onwaarheid verkondigde: ‘De wetgeving was niet streng, maar de Belastingdienst en de Raad van State deden samen alsof.’
In een eerder interview met De Graaf, bijna drie jaar geleden, omschreef de verslaggever het toeslagenschandaal als een voorbeeld ‘waarin harde papieren wetgeving in de dagelijkse rechtspraktijk voor veel mensen desastreus uitpakte’.
De vraag is of de Volkskrant de waarheid geweld aandoet door een beschrijving te kiezen die dicht bij die van de Raad van State ligt, door te spreken van ‘strenge wetgeving’ en ‘een strenge interpretatie’ bijvoorbeeld, en niet van ‘een verkeerde interpretatie’. Een belangrijke bron voor beantwoording zijn de rapporten van de twee parlementaire commissies (2020 en 2024).
Het beeld is dan ambivalent. Bij de totstandkoming van de wetten heeft het kabinet bijvoorbeeld geen hardheidsclausule ingebouwd. Dat had een ventiel kunnen zijn bij onaanvaardbare gevolgen voor individuele gevallen. Een cruciale fout, aldus de commissies. Tegelijkertijd merkt die van 2024 op dat ‘een zeer strenge wijze van terugvorderen nooit de bedoeling was van de wetgever’.
Heel af en toe spreken de commissies zelf ook van ‘de strenge alles-of-nietsbenadering’, of ‘strikte lijn’. Maar er staat ook: ‘Het is ernstig dat de Afdeling bestuursrechtspraak tot op de dag van vandaag niet wil toegeven dat het jarenlang goedkeuren van de alles-of-nietsbenadering fout was.’ Helaas maakt de commissie niet duidelijk of ‘fout’ gaat over de interpretatie van de wet, of het jarenlang goedkeuren. Voor dat laatste bood de Afdeling immers wél excuses aan.
Opvallend genoeg is de duidelijkste aanwijzing in het reflectierapport van de Raad van State zélf te vinden. Daarin wordt beschreven dat er na 2019 onder rechtsgeleerden veel discussie is ontstaan over de interpretatie van de wetten. ‘Een meerderheid vindt de destijds door de Afdeling bestuursrechtspraak gekozen uitleg onjuist, een minderheid kan zich in de gekozen uitleg vinden.’
Volstrekt fout is het dus niet als de Volkskrant schrijft dat de hoogste bestuursrechter er een ‘strenge interpretatie’ op nahield. Maar een neutrale omschrijving is het ook zeker niet. Het is zelfs een standpunt dat door een meerderheid van de rechtsgeleerden wordt bestreden.
De gekozen formulering is geen kwestie van kwade wil, of ‘loyaliteit aan de macht’, zoals de kritische lezer veronderstelde. De Volkskrant schreef de afgelopen jaren meermaals over de fouten van de Raad van State in het toeslagenschandaal. Dat de hoogste bestuursrechter die fouten zelf ook grotendeels erkende, maakt wellicht wel dat er minder scherp is gelet op het juridische debat dat nog woedde. De krant is inhoudelijk ook meer gericht op de gedupeerde ouders, bijvoorbeeld bij de haperende hersteloperatie, dan op de inhoudelijke veldslagen in het Nederlands Juristenblad.
Toch is het goed om in de formuleringen recht te doen aan deze discussie. Om duidelijk te maken dat de interpretatie van de Raad van State ‘omstreden’ is, ‘volgens veel rechtsgeleerden onjuist’ of ‘onterecht streng’. De parlementaire enquêtecommissie concludeerde in 2024 dat de hoogste bestuursrechter had ‘gefaald in het bieden van rechtsbescherming’ aan de toeslagenouders. Ook dat kan een goede beschrijving zijn: weg van de wetten, dicht bij de mensen om wie het gaat.
Ombudsvrouw Loes Reijmer behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de journalistiek van de Volkskrant. U kunt haar per mail bereiken.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant