Rifaat al-Assad, oom van de Syrische ex-dictator Bashar, is op 89-jarige leeftijd in ballingschap overleden. In zijn land zal bijna niemand om hem treuren. Voor Syriërs is het vooral wrang dat de ‘slager van Hama’ zich nooit heeft hoeven verantwoorden voor zijn misdaden.
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Amman.
De dag dat alles instortte, was zondag 8 december 2024. Voor zonsopgang hadden rebellen de Syrische hoofdstad Damascus overlopen. Het vijftig jaar oude bewind van dictator Bashar al-Assad liep leeg als een lekke ballon. Alle leden van de Assad-familie moesten halsoverkop vluchten, onder wie de oom van de dictator, Rifaat, op dat moment een hoogbejaarde man van 87.
Voor Rifaat al-Assad werden het penibele uren. Hij haastte zich naar een Russische luchtmachtbasis aan de Syrische westkust (Moskou was een voorname bondgenoot van het regime), zo berichtte persbureau Reuters nadien, maar daar kwam hij net als veel andere familieleden niet binnen. Een vertrouweling hees hem daarom op de rug en tilde hem over een smalle grensrivier naar buurland Libanon.
Deze week is Rifaat al-Assad aan de gevolgen van een griepvirus overleden, zo werd woensdag bekendgemaakt. Hij stierf in de Verenigde Arabische Emiraten, een land dat hij via Libanon bereikt had. De autoriteiten in Beiroet moesten hem naar eigen zeggen laten gaan, omdat er geen internationaal opsporingsbevel lag van Interpol.
Rifaat al-Assad was de jongere broer van Hafiz al-Assad (vader van Bashar), de Syrische president van 1971 tot 2000. Hij had als hoofd van een paramilitaire eenheid de hand in een groot aantal mensenschendingen. Om zijn dood zal in eigen land vrijwel niemand treuren. Hooguit zullen Syriërs zich hoofdschuddend afvragen waarom hij zich nooit voor een rechtbank heeft hoeven verantwoorden voor zijn misdaden.
Voor veel Syriërs is Rifaats naam voorgoed verbonden met het bloedbad van 1982 in de stad Hama, toen de Assads een opstand van de lokale Moslimbroederschap aangrepen om hele wijken met de grond gelijk te maken.
Telefoonlijnen werden doorgeknipt, de stad ging op slot. Onder aanvoering van kolonel Rifaat (latere bijnaam: ‘de slager van Hama’) werden in vier weken tijd naar schatting dertig- à veertigduizend mensen om het leven gebracht.
Hama werd een les voor de tiener Bashar: alleen een ijzeren vuist kan het volk een les leren. ‘Stalin heeft tien miljoen mensen opgeofferd om de bolsjewistische revolutie te behouden’, lichtte Rifaat zijn in bloed gedrenkte logica ooit toe. ‘Syrië moet hetzelfde doen om de revolutie van de Baath-partij te beschermen.’
Het bleef niet bij Hama. In 1980, na een mislukte aanslag van de Moslimbroeders op de president, besloot Rifaat tot een bikkelhard antwoord. Hij stuurde het leger naar de martelkelders van Palmyra, weggestopt in de woestijn, en liet vijf- tot achthonderd gevangenen executeren, van wie velen verbonden aan de Moslimbroederschap.
In Syrië loopt het spoor van de Assads naar het westelijke bergdorp Qardaha, waar hun clan vandaan komt. Toen de Volkskrant er in december 2024 ging kijken, oogden de villa’s van Rifaat en de andere familieleden zwaargehavend. Alles was gestript en geplunderd, inclusief de badkamers. Van de vijftig jaar oude dynastie resteerden slechts familiekiekjes, een oorkonde uit de DDR en een stapel verstofte dissertaties van Rifaats oudste zoon.
Als zeven jaar jongere broer stond Rifaat altijd in de schaduw van Hafiz, schrijft Assad-biograaf Patrick Seale in zijn standaardwerk Asad – The Struggle for the Middle East (1988). De twee waren totale tegenpolen: Hafiz ‘serieus en bedachtzaam’, Rifaat ‘hedonistisch en impulsief’.
Niettemin trokken ze samen op bij het beramen van de machtsgreep die Hafiz in het zadel zou helpen. Terwijl laatstgenoemde zich installeerde in het presidentieel paleis, patrouilleerde Rifaat met zijn mannen op straat.
Maar Rifaats ambities reikten verder. In maart 1984, toen Damascus in de greep was van geruchten over de gezondheid van de president (hij had een hartaanval gehad), stuurde hij zijn tankeenheden de straat op in een poging zijn broer van de troon te stoten.
Hafiz, kalmpjes als altijd, negeerde het wapenvertoon en ging met zijn moeder op bezoek bij het zwarte schaap. ‘Wil je het regime omverwerpen?’, zou de president zijn broer hebben toegebeten. ‘Hier ben ik. Ik bén het regime.’
Rifaat moest zich gewonnen geven. Hij werd militair gedegradeerd en met een gouden handdruk verbannen naar Moskou, waarna hij de daaropvolgende 36 jaar doorbracht in achtereenvolgens Zwitserland, Frankrijk en Spanje. Ooggetuigen zagen hem geregeld langs de haven van Puerto Banús aan de Costa del Sol flaneren, geflankeerd door bodyguards.
Justitie in Zwitserland vaardigde enkele jaren geleden een arrestatiebevel uit vanwege de moordpartijen in Hama, in de hoop Rifaat te kunnen berechten voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Hij werd nooit opgepakt. Tijdens een interview in 2011 ontkende hij alle verantwoordelijkheid.
Bedreigender voor de oud-kolonel was het onderzoek naar hem dat de Franse justitie in 2020 startte. Hij werd schuldig bevonden aan het verwerven van Frans onroerend goed ter waarde van miljoenen euro’s, vermoedelijk weggesluisd uit de Syrische staatskas. Hij werd bij verstek veroordeeld tot vier jaar gevangenisstraf.
Zijn bezittingen in het land, geschat op 100 miljoen euro, werden in beslag genomen, evenals een pand in Londen ter waarde van 29 miljoen.
Rifaat, beducht voor arrestatie, zocht contact met Damascus. Op voorspraak van president (en neef) Bashar al-Assad mocht hij prompt terugkeren – ‘zoals iedere Syrische burger’, aldus Bashar.
Nu het regime gevallen is, zal een deel van Rifaats miljoenen alsnog terugvloeien naar de nieuwe interim-regering. Voor veel Syriërs klinkt dat als een klein beetje gerechtigheid.
3x Rifaat al-Assad
Rifaat al-Assad tooide zichzelf met de titel ‘doctor’, maar volgens familiebiograaf Patrick Seale is zijn dissertatie over de klassenstrijd in Syrië door iemand anders geschreven.
Hij gold als een womanizer en leefde polygaam. Hij trouwde met vier verschillende vrouwen, met wie hij voor zover bekend zestien kinderen kreeg.
De vluchtroute naar Moskou is inmiddels ook afgelegd door neef Bashar, die er leeft onder de bescherming van de Russische president Vladimir Poetin. Een vertrouweling zei vorig jaar tegen de Duitse krant Die Zeit dat de ex-dictator veel tijd spendeert met het spelen van videogames.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant