Internationale politiek De Groenland-crisis is voorlopig gesust, maar confrontaties tussen Europa en VS zijn een vast bestanddeel geworden van het politieke landschap. De EU is slecht voorbereid op de nieuwe verhoudingen in de wereld.
De Amerikaanse president Donald Trump spreekt met NAVO-chef Mark Rutte in Davos.
,,Dit is het nieuwe normaal”, verzuchtte een hoge EU-ambtenaar in Brussel, vlak nadat afgelopen week weer een hooglopend conflict met bondgenoot VS was ontzenuwd. De Amerikaanse president had zijn dreigement strafheffingen in te stellen tegen een handvol Europese landen net ingetrokken. Ook annexatie van Groenland leek even van de baan, nadat Donald Trump een uurtje had gesproken met NAVO-chef Mark Rutte.
Opluchting dus, maar die kon niet verhullen dat de botsing met Trump geen incident was. Confrontaties tussen Europa en VS zijn een vast bestanddeel geworden van het politieke landschap.
De wereld gaat – hotsend en botsend – een nieuw tijdperk in. Een tijdperk waarin eigenbelang oppermachtig is en oude bondgenootschappen aan betekenis inboeten. De verschuiving is al jaren gaande, maar in de eerste drie weken van 2026 kwam ze in een stroomversnelling.
De Canadese premier Mark Carney ging te rade bij twee denkers om de mondiale machtsverschuivingen te vangen. Bij Thucydides, historicus van de Peloponnesische Oorlog tussen Athene en Sparta (ongeveer 460 voor Christus). Én bij de Tsjechische dissident en latere president Vaclav Havel (1936-2011). Beroemdheden citeren in een rede kan misgaan, maar Carney hield op het World Economic Forum in Davos dé toespraak van de week.
Carney zei onder meer: „We worden er elke dag aan herinnerd dat we in een tijdperk leven van machtsstrijd, dat de op regels gebaseerde orde vervliegt, dat de sterken kunnen doen wat ze willen en de zwakken moeten lijden wat ze kunnen. Het aforisme van Thucydides wordt gepresenteerd als onontkoombaar, als de natuurlijke logica van internationale betrekkingen, die weer van zich doet spreken.”
Geconfronteerd met die logica, vervolgde Carney, hebben landen een sterke neiging zich aan te passen in de hoop dat ze met meegaandheid veiligheid kunnen kopen. „Nou”, zei de premier die regelmatig knetterhard botst met zijn machtige buurland, „dat gaat niet lukken.”
De Canadase premier Mark Carney haalde in zijn speech in Davos Thucydides en Vaclav Havel aan.
Carney vertelde daarna het verhaal van de groenteboer uit Havels essay The Power of the Powerless. Tijdens het communisme zette de winkelier elke dag een bordje in de etalage met de marxistische slogan „Proletariërs aller landen verenigt u”. De groenteboer geloofde niet in die tekst, maar deed het toch. Hij paste zich aan. Vermeed moeilijkheden. Elke winkelier deed het zo.
Havel noemde dat „leven met een leugen”. De macht van het heersende regime is niet gebaseerd op waarheid, maar op de bereidheid van iedereen om te doen alsof. „Vrienden”, zei Carney tegen de machtige spelers uit bedrijfsleven en politiek in Zwitserland, „het is tijd om de bordjes uit de etalage te halen.”
Landen als Canada (en Nederland) profiteerden decennialang van wat de ‘internationale, op regels gebaseerde orde’ wordt genoemd. We wisten wel, zei Carney, dat dat deels een leugen was, dat de sterken zich niets van de regels aantrokken als het zo uitkwam. De steun voor wereldorde was hypocriet, toch was de fictie effectief.
Maar, vervolgde hij, het systeem werkt niet meer. En als de internationale regels je land niet meer beschermen, dan moet je jezelf beschermen.
De wereldorde die Carney vaarwel zegde was een westerse orde, gebaseerd op de mondiale overmacht van de VS en de bereidheid van de VS op te treden als hoeder van dat systeem. Trump maakte al in zijn eerste termijn duidelijk dat hij die rol niet ambieerde. In zijn tweede termijn schuift hij het oude stelsel genadeloos aan de kant. Sterker, hij ontwerpt nu een nieuw model, waarvan hij persoonlijk het stralende middelpunt is.
De na-oorlogse orde bestaat uit regels en normen, geflankeerd door een organisatie. In de Verenigde Naties overleggen soevereine staten over de problemen van de wereld. In het nieuwe model geldt maar één principe: het recht van de sterkste. In Davos presenteerde Trump een bijbehorende organisatie, een concurrent voor de VN-Veiligheidsraad, de Vredesraad.
Die Raad was oorspronkelijk bedoeld als een mondiale toezichthouder op vredesafspraken voor Gaza, maar uit het handvest blijkt dat de ambitie inmiddels veel groter is. Het moet een betere, slagvaardigere en behendiger alternatief voor bestaande organisaties worden, aldus de preambule. In hoofdstuk I van het handvest staat dat het gaat om vrede „in gebieden die getekend zijn door conflicten of waar conflicten dreigen”.
Landen mogen lid worden van de nieuwe internationale organisatie op uitnodiging van de VS en voor een periode van drie jaar. Landen die 1 miljard dollar cash inbrengen voor de organisatie, worden lid voor onbeperkte duur. Alle macht ligt bij voorzitter Trump, die zo lang voorzitter mag blijven als hij wil en zelf zijn opvolger mag benoemen.
Tot de leden van de het eerste uur behoren een twintigtal landen, waar onder Argentinië, Belarus, Vietnam, Saoedi-Arabië, Marokko en Egypte. Behalve Egypte en Marokko werden er geen Afrikaanse landen uitgenodigd voor de Vredesraad. Uit de EU meldden zich Bulgarije en Hongarije. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk bedankten voor de eer. Nederland wil Trump niet meteen schofferen en doet alsof er nog veel vragen beantwoord moeten worden voordat er een besluit genomen kan worden.
Op het wereldtoneel concurreren nu twee modellen met elkaar. Het oude, inclusieve, multilaterale systeem met gebreken én idealen. En het multipolaire stelsel, waarin grootmachten elkaar beconcurreren en dat vooral gebaseerd is op macht en rijkdom. „Dat is geen gezellige wereld”, zei de Duitse bondskanselier Friedrich Merz over het multipolaire stelsel.
De Europese Unie, zelf een multilaterale organisatie, is slecht voorbereid op de nieuwe verhoudingen. Het antwoord uit Brussel is dat de Unie economisch sterker moet worden, bijvoorbeeld door ervoor te zorgen dat Europees kapitaal in Europa blijft. Hogere defensie-uitgaven moeten de Europese inbreng in de NAVO aanzienlijk vergroten. En nieuwe handelsakkoorden moeten zorgen voor welvaart én risicospreiding.
Na 25 jaar onderhandelen tekende de EU met een aantal Latijns-Amerikaanse landen vorig weekend het Mercosur-verdrag. Maar net in de week waarin Trump duidelijk maakte hoe kwetsbaar de Unie is, vroeg het Europees Parlement het Europese Hof van Justitie om advies en nam daarmee maandenlange vertraging op de koop toe. Komende week wil de EU een mega-akkoord sluiten met India.
En de omgang met Trump?
Volgens de Oekraïense president Volodymyr Zelensky heeft Europa het nog steeds niet begrepen. „In plaats van voorop te lopen bij het verdedigen van vrijheid in de wereld, zeker nu de focus van de VS verschuift, maakt Europa een radeloze indruk en probeert het de Amerikaanse president te overtuigen dat hij moet veranderen”, zei hij in Davos. „Maar hij zal niet veranderen.”
De Groenland-crisis leerde intussen dat een combinatie van paaien en dreigen effectief kan zijn. Rutte speelde zijn rol, maar Denemarken, gesteund door de EU, week niet af van het principe uit de ‘oude’ wereldorde dat elk volk zijn eigen toekomst bepaalt. Het is onduidelijk in hoeverre ferme taal over Europese tegenmaatregelen en nervositeit op de aandelenmarkt Trump op andere gedachten hielpen brengen. Europa was onderdanig én standvastig.
Mark Carney kreeg voor zijn eloquente kritiek op onderdanigheid in Davos veel applaus. Trump trok de uitnodiging aan Canada voor de Vredesraad meteen in.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC