Strijkkwartet Biënnale Op de Strijkkwartet Biënnale spiegelen zes vrouwen van nu zich aan Haydns zonnekwartetten in de voorstelling Een flat met duizend ramen. Actrice Ariane Schluter speelt de personages. „Het is vaak aangrijpend hoe de muziek mee kleurt met de karakters.”
Ergens in de verbeelding van schrijfster Joke van Leeuwen bestaat een flat met duizend ramen die zes vrouwen huisvest. De eerste meent dat in een afgesloten kast van haar nieuwe woning – waarvan de sleutel zoek is – nog de stem en het spel van een violist tot haar spreken, geluiden die „niet waren meeverhuisd”.
De tweede vrouw trekt in bij haar vader, een oorlogsfotograaf, om hem beter te leren kennen en begrijpen. De derde herinnert zich surrealistische gesprekken met de begrafenisondernemer na de dood van haar geliefde. De vierde vrouw belt aan bij andere flatbewoners, speurend naar „omstandigheden” en „gemis” die ze in potjes verzamelt. De vijfde is zwanger en praat tegen de ongeboren vrucht. En de zesde belandt na een auto-ongeluk in het ziekenhuis.
In Van Leeuwens universum zijn hun ervaringen verbonden met een van de zes Zonnekwartetten van Joseph Haydn. Hoewel gescheiden door ruim twee eeuwen vertonen de werelden van schrijfster en componist gelijkenissen: verwondering en vindingrijkheid regeren er, en soms leven melancholie en humor samen in één zin of muzikale frase. Wanneer de zesde vrouw ondersteboven in de over de kop geslagen auto hangt, constateert ze droog hoe op de radio Haydns muziek gewoon doorgaat, alsof er niets is gebeurd.
Repetitie van Een flat met duizend ramen. In het midden zit Ariane Schluter.
In Amsterdam ‘ontmoeten’ beide kunstenaars elkaar dezer dagen in het drieluik Een flat met duizend ramen. In opdracht van de Strijkkwartet Biënnale verzon de jonge componist Primo Ish-Hurwitz een theatrale vorm voor de terugkerende serie, waarin hedendaagse componisten de muzikale dialoog zoeken met Haydn, de vader van het strijkkwartet.
En dat levert een innige verstrengeling op van literatuur en muziek, blijkt tijdens de repetities in de intieme concertzaal Muziekhaven in Zaandam. Dat de levens allemaal van vrouwen zijn, lijkt geen andere reden te hebben dan een praktische: actrice Ariane Schluter kan ze alle zes verwoorden. Het Weense Chaos String Quartet verklankt Haydn en de zes eigentijdse componisten, van wie Ish-Hurwitz er één is. Ze zijn al een week de verschillende puzzelstukken op elkaar aan het afstemmen. Het is vandaag de beurt aan het verhaal van het auto-ongeluk, waarbij het kwartet van Ish-Hurwitz versmelt met de verwarring van de oude vrouw die wat bevreemd haar ervaringen nog eens navertelt.
Wanneer ze ondersteboven hangend in de autostoel bij bewustzijn komt, zingt ze „Papegaaitje leef je nog?” op een kort motief van de eerste viool. Bevrijd uit het autowrak ziet ze als eerste tussen het glas op straat de kortingsbon van het restaurant waarnaar zij op weg was, en die – merkt ze op – nog maar één dag geldig is. Er is een eenheid van woord en muziek. „Het voelt”, zegt Bas Jongen, de Nederlandse cellist van het Chaos String Quartet, „alsof Ariane en wij een kwintet zijn. We werken wel vaker met acteurs of sprekers, maar dan zitten we meestal beiden in een eigen bubbel. Hier spelen we echt samen.”
Primo Ish-Hurwitz.
Van Leeuwen heeft dankbare karakters geschapen, reageert Schluter. „Hun gevoeligheid sluit mooi aan bij Haydns noten en de hedendaagse kwartetten versterken dat weefsel op hun beurt. Er zijn voor mij de nodige aangrijpende momenten, omdat de muziek zo goed met mijn personages en hun innerlijke gevoelsleven mee kleurt. Het vierde verhaal bijvoorbeeld gaat over een vrouw op de negende verdieping, op het oog opgewekt en levenslustig. Ze verzamelt ‘omstandigheden en gemis’ en het raam aan de straatkant staat altijd open, want dan ontgaat haar niets. Ze is geestig – zoals de muziek van Haydn dat ook kan zijn – maar er kleeft ook iets eenzaams en griezeligs aan haar.”
„In het vijfde verhaal”, vertelt regisseur Jos van Kan, „vraagt een zwangere vrouw zich af hoe Haydn klinkt voor een kind dat in vruchtwater drijft. Hier zorgt elektronica voor een lichte vervorming in de klank. Deze tekst doet me enigszins denken aan Samuel Becketts Wachten op Godot, alleen verliest de vrouw zich hier in bespiegelingen over het kind dat moet komen. Het mooie vind ik dat personages, net zoals het publiek, luisteren naar en peinzen over de kwartetten. In muziektheater zie je zoiets zelden.”
Volgens cellist Jongen van het Chaos String Quartet werpt de wisselwerking tussen de verschillende elementen ook een ander licht op Haydns kunst. „Het misverstand wil dat zijn bijna zeventig strijkkwartetten nogal op elkaar lijken. Maar in deze setting hoor je hoe sterk ze onderling verschillen en bovendien hoeveel gemoedstoestanden elk werk bevat.”
De zes hedendaagse componisten zijn – behalve Ish-Hurwitz – Richard Ayres, Jan-Peter de Graaff, Frieda Gustavs, Hanna Kulenty en Boris Bezemer. „Elk van hen schetst een nieuw gezicht van Haydn, omdat ze werkelijk met hem een gesprek voeren”, vindt Jongen. „Vaak worden zo’n spiegelkwartet en Haydn afzonderlijk gespeeld, maar hier verknopen ze zich met elkaar en het personage, en dat levert niet alleen een fascinerend klankbeeld op, maar laat evengoed horen hoeveel dramatische en verhalende kracht in de strijkkwartetten van Haydn zijn verborgen – emoties waarmee we ons vandaag de dag nog verbonden kunnen voelen.”
Een flat met duizend ramen – Haydn Reframed met Ariane Schluter en het Chaos String Quartet is te zien tijdens de Strijkkwartet Biënnale (24-31 jan). Info: sqba.nl
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC