Daniel Marwecki | Duitse politicoloog Net als de Canadese premier Mark Carney deze week in Davos ziet de Duitse politicoloog Daniel Marwecki het einde van de westerse hegemonie. „Het is de tijd van monsters.”
Palestijnse kinderen te midden van de ruïnes van het vluchtelingenkamp Jabalia in het noorden van de Gazastrook.
De Canadese premier Mark Carney nam deze week in Davos afscheid van de liberale wereldorde. Een definitief afscheid, volgens hem.
De oude orde beschreef hij als volgt: „Jarenlang gedijden landen als Canada onder wat we de internationale rechtsorde noemden. We maakten deel uit van haar instituties, prezen haar principes, profiteerden van haar voorspelbaarheid. […] We wisten dat het verhaal van die internationale rechtsorde niet helemaal klopte – dat de sterksten zich eraan onttrokken als het hen uitkwam, dat handelsafspraken asymmetrisch werden doorgedrukt. En we wisten dat het internationaal recht meer of minder streng werd gehandhaafd afhankelijk van de identiteit van de beschuldigde of die van het slachtoffer.”
De „rivaliteit tussen de grootmachten” komt voor een deel in de plaats van de oude orde, volgens Carney. De naam van de Amerikaanse president Donald Trump viel niet, maar hij voelde zich niet ten onrechte aangesproken, zo bleek de volgende dag toen Trump Carney bruuskeerde.
Maar het afscheid van de liberale wereldorde begon niet pas in de tweede termijn van Donald Trump, beargumenteert de Duitse politicoloog Daniel Marwecki, verbonden aan de Universiteit van Hongkong. In zijn boek Die Welt nach dem Westen beschrijft Marwecki het einde van de westerse hegemonie, en hoe een voorheen unipolaire wereld een multipolaire wereld aan het worden is.
Via een videoverbinding uit Hongkong zegt Marwecki: „Uiterlijk sinds de negentiende eeuw domineerde het Westen over Afrika, Azië, grote delen van het Midden-Oosten. Die fase van westerse dominantie is voorbij. Nu herwinnen China en India aan macht, en ook veel andere landen uit het zogenoemde globale zuiden zijn niet meer bereid een hegemoniale macht te volgen.” Om de wankele overgangsfase te beschrijven citeert Marwecki in zijn boek de Italiaanse marxistisch filosoof Antonio Gramsci: „De oude wereld is stervende, de nieuwe is nog niet geboren. Het is de tijd van monsters.”
De oorlogen in Oekraïne en in Gaza spelen een belangrijke rol in Marwecki’s boek. Hij beschrijft hoe de Russische president Vladimir Poetin zijn aanval op Oekraïne in binnen- en buitenland probeert te verkopen als een strijd voor een meer multipolaire wereld, dus tegen de hegemonie van het Westen. Zoals bekend vindt Poetin daar gehoor mee in bijvoorbeeld China.
Daniel Marwecki: „Europa is ongeloofwaardig geworden.”
De oorlog in Gaza, aan de andere kant, wordt in grote delen van de wereld gezien als een vernietiginrgsoorlog tegen de Palestijnse bevolking door Israël gesteund door het Westen (in de praktijk hoofdzakelijk door de VS, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk). Marwecki citeert een columnist van de South China Morning Post, die stelt dat het Westen in Gaza zijn eigen graf heeft gegraven – en dat geheel zonder toedoen van Xi Jinping of Poetin – omdat het Westen als moreel ideaal niet meer houdbaar is.
„Er zijn verschillende momenten die het einde van het einde van de geschiedenis markeren. Wat mij betreft werd met de oorlogen in Irak en Afghanistan het einde van de liberale wereldorde ingezet. Andere hoofdstukken waren de financiële crisis van 2008, de Brexit in 2016 en de eerste verkiezing van Donald Trump. Na de tweede verkiezing van Donald Trump zei zijn regering openlijk dat ze de wereldorde zoals die was niet langer in stand wil houden, en ze de VS in een imperialistisch handelende natiestaat wil veranderen. Daarmee hield de unipolaire wereldorde, zoals die er sinds het einde van de Koude Oorlog was, definitief op te bestaan, net als de neoliberale economische orde.”
„Vooropgesteld: tussen Trump en [zijn voorganger] Joe Biden zijn overeenkomsten. De importheffingen-politiek die door Trump in zijn eerste termijn werd ingevoerd, werd onder Biden voortgezet en geïntensiveerd. De rivaliteit tussen de grootmachten was voor beide regeringen een belangrijk thema. Onder Trump wordt deze rivaliteit anders opgelost, hoewel niemand precies weet hoe.
„In mijn boek citeer ik Henry Kissinger, die in een van zijn laatste interviews zei dat Trump het soort historische figuur is dat het einde van een tijdperk markeert en dwingt om af te rekenen met de hypocrisie van de oude orde. Kissinger zegt ook dat Trump dat misschien niet bewust doet, het kan ook gewoon een ongeluk zijn. Trump is degene die het schaakbord omkiepert. Hij is een grootmeester van de chaos.
„Maar het kan ook dat Trumps machtsinstinct hem zegt dat hij aan de oude wereldorde niet kan vasthouden, en dat het dus simpelweg „America first” moet zijn, dat hij zich op zijn werelddeel moet concentreren met zijn Monroe- of zijn Donroe-doctrine. Omdat hij ziet dat de wereld multipolair is geworden. Maar het is een drama dat juist Trump en de Maga-beweging dit erkennen en managen. Op het verlies van welvaart door globalisering reageert Trump met importheffingen.”
„Ik denk dat mensen als Joe Biden en [de Duitse kanselier] Friedrich Merz horen bij een generatie die zozeer is gevormd door de winst van het Westen en het einde van de Koude Oorlog dat zij, anders dan sommige Maga-politici, de nieuwe wereldorde maar heel langzaam erkennen. Maar ook een jongere generatie politici in Duitsland is aan die dominantie van het Westen gewend. Het is een soort eurocentrisme.
„Anderzijds, Mark Carney is ook een man die carrière heeft gemaakt binnen de instituties van het Westen. Maar hij ziet nu: de tijden zijn veranderd, we moeten pragmatisch zijn, we hebben nieuwe deals nodig, we hebben een nieuwe orde nodig. Carney gaat voorop.”
„Ja, vrijheid, gelijkheid en broederschap golden niet voor vrouwen, niet voor joodse mensen en niet voor de mensen in de koloniën. Maar een dubbele moraal moet je je kunnen veroorloven. Natuurlijk werd het Westen altijd al verweten: jullie beweren het één, maar doen het andere. Nu heeft dat verwijt meer gewicht omdat niet-westerse landen ook op andere vlakken meer macht hebben.
„Europa merkt dat de afstand tussen woorden en daden te groot is geworden, dat het ongeloofwaardig is geworden. Westerse diplomaten kunnen hun steun voor Oekraïne en tegelijkertijd die voor Israël gewoon niet uitleggen. De meeste landen vragen dan: waarom moeten we Poetin veroordelen als die civiele doelen in Oekraïne aanvalt, maar als Israël dat doet is dat oké? Tegelijkertijd is een dubbele moraal beter dan cynisme. Na de Franse Revolutie konden die waarden van de revolutie ook door de mensen in de koloniën nagestreefd worden. Als je zuivere machtspolitiek overhoudt, zijn er geen enkele oriëntatiepunten meer om iemand aan te meten.”
„China onderschrijft het handvest van de VN, dus heel simpel de soevereiniteit van een staat, die niet met geweld mag worden aangevallen en die zelf zijn weg kiest. Het tweede wat China nu opmerkelijk hoog houdt, is de vrijhandel. China is het land dat het meeste van de globalisering heeft geprofiteerd en heeft geen enkel belang bij importheffingen of andere handelsobstakels. Ironisch genoeg houdt de Communistische Partij van China de vrije markt hoger in het vaandel dan superzakenman en president van de Verenigde Staten Trump. Als de vrijhandel in toekomst behouden blijft, is dat aan anderen te danken, bijvoorbeeld door Carney die net naar Beijing is gegaan om de handel te liberaliseren en die ervoor pleit de vrijhandelszone te vergrootten. Als de wereld Donald Trump niet volgt, hoeft de handelsorde niet voorbij te gaan.”
„De Bondsrepubliek na WOII had in zekere zin veel geluk. West-Duitsland kon tot grote economische hoogten opklimmen, en stond in de Koude Oorlog aan de goede kant. Door de VS werden we weer veilig. De linkse kritiek dat Duitsland een vazalstaat van de VS werd, klopt weliswaar, maar de Amerikaanse militaire dominantie zorgde ervoor dat er in Europa geen oorlog uitbrak en de West-Duitsland zich op de economie kon concentreren. Nu valt dat allemaal uit elkaar.
„Door de herstelbetalingen aan Israël en de eigen omgang met de geschiedenis werd Duitsland ook weer ‘goed’. Miraculeus eigenlijk dat West-Duitsland een garant voor het goede kon worden. Maar de Duitse ondersteuning voor de destructie van Gaza laat zien dat Duitsland niet meer „goed” is.”
„Ik geloof dat dat in de jaren negentig en in de jaren nul wel zo werd gezien, Duitsland als herinneringswereldkampioen. Het gevoel overheerste dat we weliswaar schuldig zijn, maar het verleden ook ontzettend goed hebben verwerkt. Men was er zo trots op dat daar weer een soort nationalisme uit ontstond, omdat Duitsland zichzelf zo bijzonder goed vond in herinneren. Maar nu is ook die herinneringspolitiek in een crisis, omdat Duitsland met een beroep op het verleden Israël ondersteunde bij de massamoord in Gaza.”
„In een stad als Berlijn voel je de groeiende armoede. Je voelt de groeiende wanhoop van mensen. Het klinkt erg conservatief, maar ook het toenemende drugsgebruik in de publieke ruimte valt op. En natuurlijk de slechte Duitse infrastructuur en hoe weinig grip de regering daar op heeft. Dat alles zorgt voor verlies van vertrouwen in de regering.
„Je moet het niet dramatiseren, Duitsland is nog altijd een erg rijk land, de Duitse industrie is nog altijd heel belangrijk voor andere landen. Voor mij is het een sociaal-democratisch vraagstuk: hoe verdeel je rijkdom, hoe zorg je voor goed onderwijs en genoeg sociale mobiliteit. Maar ik denk wel dat je de relatieve neergang, ten opzichte van een land als China bijvoorbeeld, eerlijk onder ogen moet zien en moet benoemen om er dan het beste van te maken. En dat je de stagnatie niet door de [radicaal-rechtse] Alternative für Deutschland moet laten managen.
„Niets weerhoudt ons om waarden als vrijheid en democratie verder na te leven. Ik ben er heel erg voor dat we die behouden. Maar de bedreiging voor onze democratie komt eerder van binnen dan van buiten. Rusland en China kunnen onze democratie niet afpakken. Als de democratie ophoudt te bestaan hebben we dat aan onszelf te danken.
„Naar buiten toe kunnen we meedoen in de agressieve retoriek. Wat mij betreft zou het beter zijn als we zorgen dat we Europa collectief kunnen verdedigen, maar optreden als niet-agressieve, neutrale acteur in het wereldgebeuren. Dan kun je ook het internationaal recht en het multilateralisme weer uitdragen.”
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC