Klassieke muziek Bij dirigent Hervé Niquet klinkt Vivaldi met alleen maar vrouwenstemmen. ‘Tijdens onze tournee hoor je echt de ‘sound’ van het Ospedale in de achttiende eeuw.’
Hervé Niquet in 2021.
„Vivaldi spelen is net een yogales. Het is moeilijk, je kunt er vreselijk tegenop zien. En toch voel je je na afloop stukken beter.”
De frisse tegenzin, met een kwinkslagje, is van zijn vertrokken gezicht te lezen – dwars door de haperende verbinding van ons videogesprek. De Franse dirigent en barokspecialist Hervé Niquet toert over een week door Nederland met zijn eigen koor en orkest, Le Concert Spirituel: vier concerten met muziek van Antonio Vivaldi. Hoofdmoot op het menu zijn het geliefde Gloria en Magnificat – voor de verandering met uitsluitend vrouwenstemmen in het koor.
„Ik heb een hekel aan Vivaldi. Zijn muziek is zó saai om te repeteren. Doodvermoeiend, voortdurend dezelfde noten. Igor Stravinsky had helemaal gelijk toen hij zei dat Vivaldi geen vierhonderd verschillende concerti heeft gecomponeerd, maar vierhonderd keer hetzelfde stuk. Nooit zal ik een opera van Vivaldi dirigeren. Vier uur lang hetzelfde trucje, daar pas ik voor. Maar die geestelijke muziek van Vivaldi is wat anders. Erg saai om te repeteren ja, dat wel.”
Niquet neuriet de opening van het Gloria, verzuchtend: „La même recette, tout le temps! En toch ontzettend veel werk om al die snelle nootjes gelijk te krijgen. Het is eigenlijk nog erger dan yoga, nu ik erover nadenk. Maar zodra je op het podium staat, gebeurt er iets. Elke avond zeggen we weer tegen elkaar: mijn hemel, wat een vulkanische muziek, zo veel energie! Vivaldi was natuurlijk meesterlijk in wat hij deed.”
Hervé Niquet (1957) is een muzikale alleskunner. Als jonge twintiger werd hij pianist en koorleider bij de Opéra de Paris, waar hij zeven jaar de kneepjes van het vak leerde. Intussen leerde hij toevallig het klavecimbel kennen. Daar moest hij meer van weten; om het instrument te leren doorgronden ging Niquet zijn eigen klavecimbels bouwen. Als zanger deed hij vervolgens auditie bij baroklegende William Christie, won, en werd tenor in diens ensemble Les Arts Florissants.
In 1987 richtte Niquet zijn eigen barokgezelschap op, Le Concert Spirituel – een herleving van de roemruchte concertserie met dezelfde naam in het achttiende-eeuwse Parijs. Missie van Niquets ensemble was het terug op de kaart zetten van het Franse grand motet: grootschalige, geestelijke werken voor koor, solisten en orkest. Krap veertig jaar later is Le Concert Spirituel al lang en breed uitgewaaierd naar opera’s, oratoria en componisten van buiten Frankrijk.
Opnames en uitvoeringen staan vaak garant voor een gezonde portie opschudding. Dramatisch, beeldend, met opvallende keuzes en vaak bruuske tempi. Om bijna van het puntje van je stoel van te vallen, kopte NRC een paar jaar geleden over Händels Messiah onder leiding van Hervé Niquet.
Ook in de muziek van Vivaldi hebt u een bijzondere aanpak. Vivaldi schreef zijn populaire Gloria voor solisten en gemengd koor. Waarom klinken er bij u alleen maar vrouwenstemmen?
„Ik heb veel studie gemaakt van hoe de muziek in de achttiende eeuw werd uitgevoerd. Vivaldi componeerde vier koorpartijen: sopraan, alt, tenor en bas. Maar de kloosters waar muziek klonk, waren strikt gescheiden; geen mannen in een vrouwenklooster, en geen vrouwen in een mannenklooster. Toch gebruikten ze exact dezelfde bladmuziek, hoe kan dat? Simpel – in een vrouwenklooster werden de bas- en tenorpartijen gewoon een octaaf hoger gezongen, en andersom.
„Voor mij is het ondenkbaar om deze muziek uit te voeren met een gemengd koor. We weten dat Vivaldi met twee vrouwenkoren werkte in het Ospedale della Pietà, het klooster en meisjesweeshuis in Venetië waar hij componist was. Waarom zou je het niet op die manier uitvoeren, met alleen vrouwenstemmen? Op onze cd en tijdens de Vivaldi-tournee hoor je echt de ‘sound’ van het Ospedale in de achttiende eeuw.
„Daardoor ben ik ook gaan begrijpen waarom er in die tijd zo veel toeristen vanuit heel Europa naar Venetië kwamen voor concerten in het Ospedale. De samenklank van die twee vrouwenkoren is enorm spannend. De dissonanten liggen zo hoog, en de stemvibraties zo dicht bij elkaar – dat klinkt gewoon sexy.”
De solo-aria’s laat u zingen door alle sopranen of door alle alten tegelijk. Verlies je daarmee niet het contrast tussen koor en solisten?
„Kom je naar het concert? Ik kan het niet uitleggen, maar het resultaat is ongelooflijk. Het is gewoon een fysieke ervaring. Je moet bedenken dat de twee koorbanken in het Ospedale tegenover elkaar stonden, aan weerszijden van het orgel. Ook bij ons zijn de koren apart opgesteld. Als je dan de solo’s en duetten door tien alten en tien sopranen tegelijk laat zingen in plaats van door twee solisten, gaan die koren daverend tegen elkaar in.
„Ik heb zangers nodig die een beetje kracht op hun stem kunnen zetten. Tegenwoordig wordt vaak gedacht dat je barokmuziek met een lichte, elegante stem moet zingen. Fout! Om een voorbeeld te geven: kardinaal Mazarin, de Franse premier onder Lodewijk de Veertiende, liet in de zeventiende eeuw de Salle des Machines bouwen in Parijs – een operatheater met zesduizend zitplaatsen! Denk je dat daar met kleine stemmetjes gezongen werd?”
Over zalen gesproken: Vivaldi schreef zijn geestelijke werken voor het klooster. U komt zijn muziek hier in moderne zalen uitvoeren. Maakt dat verschil, kerk of concertzaal?
„Dat hangt af van de akoestiek, en of de architect vanuit de muziek heeft gedacht. Kijk, we hebben concerten gegeven in Japan, daar heb je nauwelijks kerken. Maar ook in de zalen heerst daar bijna een sacrale sfeer.”
Het publiek speelt dus ook een rol.
„Weet je wat een typisch Nederlands geluid is? Tweeduizend mensen die tegelijkertijd hun programmaboekje omslaan. Dat geritsel, dat maak je nergens anders mee. In Japan gaat zoiets geruisloos. Kunst wordt daar als heilig beschouwd.”
Beschouwt u kunst ook als heilig?
„Welnee, het is gewoon een baan. Dat is het altijd geweest. Je denkt misschien dat een mooi requiem of een magnificat puur uit inspiratie voortkomt, maar muziek werd op bestelling geschreven. Een componist werd door de priester of het Vaticaan betaald om de mensen – door middel van muziek – ervan te overtuigen dat God bestaat. Ik denk dat veel componisten zelf niet eens gelovig waren. Ze waren meesters in muzikale mathematica, ze kenden eenvoudigweg de juiste formules om hun doel te bereiken. Vind je dat een teleurstellend antwoord?”
Ik vind het wel verfrissend. Kunt u zich uw leven dan ook voorstellen met een andere baan?
„Ja hoor, al heb ik het als dirigent wel makkelijk. Tijdens de coronapandemie heb ik veel in de keuken gestaan. Kok lijkt me een veel moeilijker beroep, elk foutje valt meteen op – te rauw, te gaar. Als dirigent kun je best een steekje laten vallen. Geen enkel probleem.”
Hervé Niquet en Le Concert Spirituel met muziek van Vivaldi. Te horen in Groningen (31/1), Eindhoven (1/2), Utrecht (2/2) en Den Haag (4/2). Info: concertspirituel.com
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC