Mijn moeder was communist. Net als de moeder van journaliste en documentairemaakster Anita van Ommeren, Annie Averink, topvrouw van de CPN, die op het kilst van de Koude Oorlog meer dan tien jaar voor de partij in Eerste en Tweede Kamer zat. Mijn moeder was na de oorlog redactiesecretaresse van de communistische krant De Waarheid.
Onze moeders deelden in de bloei van hun leven de allesoverheersende ervaring om vanwege hun politieke overtuiging door de buitenwereld als vijand te worden bejegend en bij wet te worden gediscrimineerd. Vriendinnen waren zij desondanks niet. Mijn moeder, hoe zeker ook van het communistisch gelijk, was wars van de partijdiscipline die Averink bij uitstek belichaamde. Bovendien deden communisten niet aan vriendschap; persoonlijke loyaliteit zou kunnen botsen met die aan de partij.
In 1993 maakte Van Ommeren samen met regisseuse Pauline Senn de hooggeprezen documentaire Kameraden (te zien op NPO Doc), waarin zij Averinks leven reconstrueerde en ons tegelijk een blik gunde op haar jeugd met een moeder die zich ook tegenover man en kinderen staande hield achter het pantser van een ijzeren overtuiging. Annie (1913-1991) was een strijdbaar en intelligent meisje, dat via de communistische jeugdbeweging wist te ontsnappen aan het lampenkappenatelier.
Ze was zo toegewijd dat ze begin jaren dertig naar de Moskouse Leninschool mocht, waar ze, dixit Anita, werd opgeleid in ‘samenzwering en illegale technieken’. Dat kwam wat later goed van pas. Averink werd de grande dame van het communistisch verzet.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Voor Kameraden kreeg Van Ommeren maar een fractie te zien van het materiaal dat de Binnenlandse Veiligheidsdienst (nu AIVD) over Averink verzamelde. Ten kantore van de BVD zegt zij naast een stapel dossiers: ‘Mag ik niet inzien.’ Net als bij ons thuis (mijn vader was chef binnenland van De Waarheid) was de BVD in huize Van Ommeren immer aanwezig.
Continu kregen wij kinderen ingepeperd dat we nooit iets over thuis mochten vertellen en nooit namen mochten noemen over de telefoon. Maar ook binnenshuis was geheimzinnigheid troef. Je moest je niet kunnen verspreken. Toen de kleine Anita met haar moeder vakantie dacht te gaan vieren in de DDR landde hun vliegtuig in Moskou, vanwaaruit zij, zonder moeder, werd doorgestuurd naar een pionierskamp.
Met de recente overdracht van duizenden BVD-dossiers aan het Nationaal Archief kwam zoveel nieuwe informatie vrij dat Van Ommeren en Senn hun project weer oppakten. Afgelopen zondag was de besloten première van de Engelstalige versie van Kameraden, waarvan ook de beeldkwaliteit werd geperfectioneerd.
De reden dat Comrades werd gepresenteerd in een besloten bijeenkomst is bizar. De rechten voor de oorspronkelijke film berustten bij de Ikon. Toen die werd opgeheven gingen ze naar de EO. Die kreeg dus een prachtfilm in de schoot geworpen maar doet daar niets mee. Zelf zenden ze hem niet uit en de maaksters mogen hem alleen in het buitenland vertonen.
Zodoende blijft het Nederlandse publiek, waarvan inmiddels hele generaties niet beseffen dat de Koude Oorlog in de kwarteeuw tussen 1945 en 1970 binnenslands echt oorlog betekende, verstoken van deze aangrijpende en kritische cultuurgeschiedenis van het vaderlandse communisme.
Overigens deelt Van Ommeren net zo min als ik de verontwaardiging waarmee journalisten de afgelopen jaren hebben geschreven over het bespioneren van vooraanstaande communisten. Dat het voor de betrokkenen naar was, maakt het nog niet onterecht. Onze ouders, zei Van Ommeren zondag, behoorden nu eenmaal tot een antidemocratische beweging.
Toen ik in 2023 voor mijn boek Moeder, antimoeder mijn moeders BVD-dossier bestudeerde trof mij niet alleen hoe intensief wij waren begluurd, maar ook hoe seksistisch. Kwam bij mijn moeder een collega van de krant langs, dan concludeerde de straatdienstdoende geheim agent dat ze een verhouding hadden; niet, bijvoorbeeld, dat de man haar een Kominform-artikel bracht ter vertaling.
Van Ommeren kwam hetzelfde seksisme tegen. Als je de BVD zou geloven had Averink affaires met jan en alleman. Net zoals de gemiddelde Nederlander (m/v) in de jaren vijftig en zestig politiek een mannenzaak achtte, gingen de veiligheidsanalisten ervan uit dat vrouwen niet aan politiek deden.
Het hardst raakt in Comrades de ongelukkigheid. Wat was het een naargeestige beweging waaraan deze generatie haar leven en idealen opofferde. Iedereen wantrouwde elkaar. Op wereldschaal bracht het communisme misdadige systemen voort, voor onze ouders was het een persoonlijke tragedie.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns