Literatuur Joke van Vliet durft vrijmoedig gekte op te zoeken in het indrukwekkende Niets is echt gebeurd. Een vrouw die haar roeping als fotograaf niet kon volgen blikt terug op een verscheurd leven.
Met een knipoog naar Tolstoj zou je kunnen zeggen dat elke ongelukkige vrouw in de literatuur op haar eigen wijze ongelukkig is. Van doorslaggevend belang hierbij is de tijd waarin de fictieve vrouw voor het eerst op papier verscheen. Emma Bovary werd ongelukkig omdat ze ging verlangen naar een nog machtiger echtgenoot dan de dorpsdokter die ze trouwde. April Wheeler, uit Richard Yates’ Revolutionary Road, omdat ze haar partner niet meer meekreeg in hun hemelbestormende plannen van weleer. Terwijl Daan uit het net verschenen Niets is echt gebeurd van Joke van Vliet in opstand komt tegen haar man omdat die haar loopbaan dwarsboomde.
Joke van Vliet: Niets is echt gebeurd. Querido, 231 blz. €22,99
Ze zijn stuk voor stuk gesmoorde vrouwen, maar hun strijd verschilt en je kunt zien dat we inmiddels al een paar rondjes emancipatie verder zijn. Want waar Emma zich nog vooral identificeerde als ‘vrouw van’, daar deed April dat al als volwaardig partner en Daan nu dus als professional, als iemand die in zekere zin volledig los staat van haar man. Maar die man ging dus werken, waardoor zij thuis voor het kind kon gaan zorgen, een kind dat door moeder Daan in de roman ook al niet meer identiteit krijgt toebedeeld dan een ijskoud ‘het kind’.
Daan had natuurlijk, dat weet ze zelf ook wel, fotograaf moeten worden. Haar vader, een man die zich amper in in het daglicht vertoonde en liever in de studio zat, bracht haar de beginselen bij, waarna medestudenten en docenten op de kunstopleiding erkenden dat ze inderdaad talent had. Helaas is talent alleen niet genoeg, want Daan was toen al een geplaagde ziel. Broers of zussen waren er niet, die vader overleed al vroeg, maar het was vooral haar moeder die schade aanrichtte door het gezin al op jonge leeftijd te verlaten.
Van Vliet, die enkele jaren terug al opvallend debuteerde met de verhalenbundel Wanneer de herten komen (2022), maakt echter veel meer van die weggelopen moeder dan een traumatisch litteken. Want die moeder verliet dat gezin omdat ze het gezinsleven niet kon combineren met de kunst: ze was een uiterst talentvolle violiste die al snel meer bleek te geven om het maken van muziek dan om het opvoeden van Daan.
De crux van Niets is echt gebeurd is dat Daan haar moeder van alles verwijt, maar dat ze, als ze eenmaal zelf een ontevreden moeder en geblokkeerde kunstenaar is, haar ook min of meer als heldin ziet. Haar moeder, die wél de kilte in zichzelf vond om het gezin voor de muziek te verruilen.
Je zou van minder gek worden en dat is dan ook precies wat er met Daan gebeurt. De roeping, de kans om daadwerkelijk als individu onderscheidend te zijn, trekt zo aan haar dat het misgaat. Ik verklap hier weinig mee, want Van Vliet construeerde haar roman zo dat je al vanaf het begin ervan mag weten waar Daans leven in uitmondt, namelijk in haar eentje in een triest huisje, wachtend op het moment dat ze haar komen halen. Wie dat zullen zijn? Het zullen de autoriteiten wel wezen, want wat je ook al vroeg mag weten is dat Daan iets heeft misdaan.
En ze is inmiddels volledig blind. Haar zicht was al niet optimaal, maar daar is nu helemaal niets meer van over. De hoofdstukken over Daan anno nu, die Van Vliet kundig afwisselt met hoofdstukken over vroeger, zijn dan ook erg zintuiglijk van aard. Op de tast en wat er via de neus, mond of oren binnenkomt scharrelt Daan rond, als een aangereden dier.
Een vrouw die al niet goed zag en blind eindigt: het zijn niet per se de meest subtiele onderdelen van Niets is echt gebeurd, zoals de roman wel meer elementen bevat die wat al te grof en grotesk zijn. Maar wie dat voor lief neemt, heeft een indrukwekkend literair boek in handen, waarbij het vooral opvalt hoe sterk het ambachtelijk in elkaar steekt en hoe vrijmoedig Van Vliet de gekte durft op te zoeken, het heeft aangedurfd om brutaal en soms hartverscheurend te schrijven over een mens – in dit geval is het een vrouw, maar het had evengoed over een man kunnen gaan – die op een moment van naïeve goeiigheid koos voor een leven waarmee ze zichzelf te gronde richt. Lamgelegd door liefde. Pardon, door de belofte van liefde.
Van Vliet mag dan betrekkelijk laat van schrijven haar vak hebben gemaakt, ze beheerst het en ze verdient vele lezers.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC