Omdat de naam van een kandidaat voor het burgemeesterschap van Tilburg was uitgelekt, deed de Brabantse commissaris van de Koning, Ina Adema, aangifte. Hoe verloopt zo’n selectieprocedure voor een burgemeesterspost? ‘Ik hoor weleens: waarom is daar zeven, acht, negen maanden voor nodig?’
is regioverslaggever Zuid-Nederland van de Volkskrant.
Geen provincie telt meer gemeenten dan Noord-Brabant. Daarmee heeft de provincie ook de meeste burgemeesters: 56. De Brabantse carrousel van burgemeestersbenoemingen staat dan ook nooit stil in het provinciehuis in Den Bosch. In de antichambre naast de kamer van de commissaris van de Koning, Ina Adema, beginnen sollicitanten hun reis met bestemming burgemeesterspost. Zij en haar rechterhand, kabinetschef Henk Smit, voeren ruim honderd gesprekken per jaar met sollicitanten, met kandidaten voor een waarnemerschap en met zittende burgemeesters.
‘Mensen denken vaak dat over burgemeestersbenoemingen wordt besloten in Den Haag’, zegt Adema. ‘Het is echter een rijkstaak die aan de commissarissen van de Koning is gedelegeerd, waarbij uiteindelijk de gemeenteraad de burgemeester kiest.’ Een groot deel van Adema’s werktijd draait om de Brabantse burgemeesters. ‘Voor mijn collega in Flevoland geldt dat minder: die heeft zes gemeenten.’
Ook Fleur Gräper, woensdag geïnstalleerd als nieuwe burgemeester van Tilburg, zat in de stoel tegenover die van Adema. Net als zestien medesollicitanten, van wie één naam uitlekte op een voor die sollicitant pijnlijk moment. Esmah Lahlah stond als nummer twee op de kieslijst van GroenLinks-PvdA in de Tweede Kamer toen bekend werd dat ze op het burgemeesterschap van zowel Tilburg als Delft had gesolliciteerd.
Dat lekken is strafbaar, dus deden Adema en haar Zuid-Hollandse collega Wouter Kolff aangifte. Het Openbaar Ministerie (OM) telde ‘tientallen mensen’ die beschikten over de gelekte informatie en besloot het bij die vaststelling te laten. Het onderbezette OM acht de kans klein het lek te achterhalen. ‘Zeer teleurstellend’, zegt Adema, ‘maar daar moet ik het mee doen.’
Als een burgemeester zijn of haar vertrek aankondigt, wat doet u dan?
Adema: ‘Dan neemt Henk contact op met de gemeenteraad, want die moet met een profielschets komen.’
Smit: ‘Die komt in de Staatscourant, waarna sollicitanten drie weken hebben om een brief te schrijven.’
Adema: ‘De aanhef daarvan is ‘Majesteit’, maar de brief gaat naar mij.’
Smit: ‘Vervolgens gaan we inlichtingen opvragen bij de burgemeester van de woonplaats van de sollicitant. Of, als die uit een andere provincie komt, bij de commissaris van de Koning. Zittende burgemeesters solliciteren ook, net als kandidaten van eerdere procedures; die kennen we dus al. We spreken alle sollicitanten.’
Hoeveel mensen willen in Brabant burgemeester worden?
Smit: ‘Laatst kregen we op de vacature Loon op Zand ruim veertig brieven, voor Tilburg waren er zeventien. Gemiddeld krijgen we er zo’n vijfentwintig.’
Adema: ‘Bij grote gemeenten solliciteren vaak minder mensen dan bij de kleinere gemeenten. Logisch, want het eisenpakket in bijvoorbeeld Tilburg is, met een zware focus op veiligheid, zwaarder dan in Loon op Zand, waar een burgemeesterscarrière kan beginnen.’
U spreekt iedereen die een brief schrijft en maakt dan een selectie die naar de gemeenteraad gaat?
Adema: ‘Er zijn provincies waar het zo gaat, maar wij kiezen ervoor alle brieven en cv’s te laten lezen door de vertrouwenscommissie van de gemeenteraad. Elke fractie levert meestal één persoon voor die commissie. Kijk, uiteindelijk kiest de gemeenteraad zijn burgemeester.
‘We maken drie stapels van de brieven: ja, nee en twijfel. Dan begin ik: kandidaat één, willen jullie die zien of wil je die niet zien? Het kan zijn dat wij een goed gesprek met die kandidaat hebben gehad, maar de vertrouwenscommissie zegt: die kennen we, die zit bij de buren, die willen we niet. Dan is het kansloos en ga ik het er niet doorheen duwen. Dan besparen we zo’n sollicitant ook een hoop ellende, want die gaat zich toch voorbereiden.’
Smit: ‘We maken ook mee dat heel ervaren kandidaten met een goede brief tijdens ons gesprek compleet dichtslaan.’
Adema: ‘En andersom dat iemand een slechte brief had geschreven, maar we na het gesprek dachten: wauw, wat een fantastische kandidaat. Dan ga ik het toch proberen en zeg tegen de vertrouwenscommissie: je mist echt wat als je die persoon niet in de selectie opneemt.’
Smit: ‘De commissaris heeft ooit een kandidaat aan de selectie toegevoegd die uiteindelijk burgemeester werd. Een ontdekking dus.’
Adema: ‘Dat zijn heel leuke momenten.’
Voordat u in 2020 commissaris van de Koning werd, was u elf jaar burgemeester, eerst van Veghel, daarna van Lelystad. Waar let u op in al die sollicitatiegesprekken?
Adema: ‘Nou, ik ga u dat niet precies vertellen natuurlijk, haha. De gemeente moet maar beoordelen of een kandidaat bij die gemeente past. Ik ben vooral op zoek naar een antwoord op de vraag of kandidaten zich realiseren wat het ambt inhoudt, wat de rol van een burgemeester is. Veel van mijn vragen gaan over openbare orde en veiligheid, dat is een grote verantwoordelijkheid om te dragen. Beseft de kandidaat dat?
‘Ook belangrijk: heb je goed nagedacht over het feit dat je 24 uur per dag, zeven dagen in de week aan moet staan? Realiseer je je wat dat met jou gaat doen? En wat vindt je gezin daar eigenlijk van? Dit is geen baan, maar een bestaan. Als ik merk dat mensen daar goed over nagedacht hebben, dan vind ik het interessant.’
En als de kandidaat de indruk wekt vooral te vallen voor het prestige?
Smit: ‘Dan komt in ons gespreksverslag een dikke min te staan.’
Adema: ‘Een burgemeester heeft vier rollen die verschillende aspecten van zijn of haar persoonlijkheid vragen. Hij of zij is voorzitter van zowel de gemeenteraad als het college van burgemeester en wethouders en heeft een zelfstandige bevoegdheid op het gebied van openbare orde en veiligheid. Daarnaast is er de rol van burgervader of burgermoeder. In die eerste rollen ben je leidend, in die laatste juist niet. Een burgemeester is het boegbeeld en het gezicht van een gemeente, maar hij of zij is tegelijkertijd faciliterend voor de burger. Dat vraagt dienend leiderschap.’
Kan iedereen burgemeester worden?
Adema: ‘Ja, maar eerlijk gezegd kiest een vertrouwenscommissie veiligheidshalve meestal voor ervaren bestuurders. Het is een vast trappetje – heb ik ook beklommen – van gemeenteraadslid, wethouder, burgemeester kleine gemeente, burgemeester middelgrote gemeente en verder. Ik bepleit geregeld zij-instromers als ik daar een goed gesprek mee heb gehad, maar van de huidige 56 Brabantse burgemeesters zijn dat er maar vijf.’
Wat gebeurt er nadat u en de vertrouwenscommissie de drie stapels hebben gelegd?
Smit: ‘Over het algemeen gaat de vertrouwenscommissie door met acht kandidaten. Die spreken ze twee dagen op een minder zichtbare plek, vaak in een andere provincie. Vooraf worden de leden flink getraind om de goede vragen en vervolgvragen te stellen. Want het zijn over het algemeen geen hr-specialisten. Uiteindelijk draagt de vertrouwenscommissie de nummers één en twee voor in een geheime stemming van de gemeenteraad. Die hoeft niet unaniem te zijn, het gaat om de meerderheid. In een openbare vergadering wordt nummer één bekendgemaakt en nummer twee gaat voor eeuwig in de geheime archieven.’
Adema: ‘Als je een telefoontje krijgt dat je op de voordracht staat, weet je dat je één of twee bent. Dat wachten is vreselijk, weet ik uit ervaring. Als je het niet wordt, kun je dat met niemand delen, dat is super frustrerend na al die tijd en energie die je erin hebt gestoken.’
Klinkt als een lange, arbeidsintensieve procedure.
Adema: ‘Omdat het om een heel belangrijke functie gaat. Je kunt niet over één nacht ijs gaan. Ik hoor weleens: waarom heb je zeven, acht, negen maanden nodig voor een burgemeestersbenoeming? Dat is omdat deze heel zorgvuldige procedure goed is verankerd in de wet.’
Smit: ‘Dat wij alle kandidaten spreken, daar gaat tijd in zitten. En het ministerie van Binnenlandse Zaken wil de voordracht twee maanden voor de installatie hebben om de twee laatste kandidaten te screenen, ook bij de inlichtingendienst AIVD en de Belastingdienst. Die screening is serieus; de nummers één en twee worden diep onder water gehouden. De afdeling die dat regelt is klein, maar daar komen wel alle voordrachten uit heel Nederland binnen.’
En al die tijd kunnen namen van kandidaten uitlekken.
Smit: ‘In nagenoeg elk gesprek met een vertrouwenscommissie benadrukken we keer op keer de geheimhouding en dat lekken strafbaar is. Dat zeg ik, dat zegt de commissaris meerdere keren. We doen het maximale.’
Het OM zegt over het Tilburgse lek: tientallen mensen kennen namen van kandidaten. Wat is de verklaring?
Adema: ‘Een grote gemeente heeft een grote gemeenteraad met veel fracties. Daardoor is de vertrouwenscommissie ook groot en heb je veel mensen die namen van kandidaten kennen. Dat niemand gevonden is die verantwoordelijk gehouden kan worden voor dat lek en er dus geen vervolging plaatsvindt, vind ik zeer onbevredigend.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant