Protesten Marokko De Gen Z-212-protesten eind september gingen over structurele problemen van de Marokkaanse samenleving: zorg, ongelijkheid en bestaansonzekerheid. Door harde repressie bleef het na de eerste protestgolf zelfs onder de schijnwerpers van de Afrika Cup stil op straat.
Begin oktober wordt een jongen gearresteerd tijdens protesten in Salé.
Het staat er in zwarte, haastige letters op een zandkleurige gevel nog dof van het regenvocht. FREE LA JEUNESSE, bevrijd de jeugd. #FREE KOULCHI, laat iedereen vrij, in het Darija, de alledaagse spreektaal in Marokko. De woorden duiken op in wijken waar sinds de protestgolf van eind september jongeren zijn opgepakt en niet meer terugkeerden. Zoals in Sidi Maârouf, aan de rand van Casablanca, een woonwijk met flats, smalle straten en marktjes, waar de lage en middenklasse door elkaar leven. Even verderop staat nog een naam: #FREE ANASS, de letters langzaam opgenomen door het pleisterwerk van de muur. Ook Anass El Moustaid (22), een jonge filmmaker uit Casablanca, werd in de nasleep van de Gen-Z- protesten eind september opgepakt. Sindsdien zit hij vast.
Yassine El Moustaid, de vier jaar oudere broer van Anass, kan niet lang blijven. Het is donderdag, dus gaat hij zijn broertje opzoeken in het politiedetentiecomplex van Aïn Sebaâ aan de andere kant van de stad. Sinds zijn arrestatie beweegt Yassine, een van acht broers, zich tussen advocaten, gevangenispoorten en wachtruimtes. Alles wat hij doet, staat in het teken van één doel: zijn broer vrij krijgen. Het is een strijd die hem en de rest van het gezin volledig heeft opgeslokt. „Want het is niet alleen Anass die in de gevangenis zit. De familie buiten zit net zo goed gevangen. We gaan nauwelijks het huis uit. Als je broer vastzit, voelt je hele leven benauwd.”
Eind september, in aanloop naar de Afrika Cup, sloeg in Marokko de stemming om. Een zeldzame protestgolf, geleid door jongeren onder het label Gen Z 212 naar de landcode van Marokko, brak afgelopen herfst het openbare leven open. Het overlijden van acht vrouwen in het Hassan II-ziekenhuis in Agadir na complicaties bij een keizersnede, werd als symptoom gezien van het uitgeholde zorgsysteem. Jongeren brachten wat al langer sluimerde samen in een meervoudige eis: zorg, onderwijs en bestaanszekerheid. Het werd samengevat in een leus die in meerdere steden weerklonk: wij willen geen stadions, maar ziekenhuizen. De reactie van de staat volgde snel. De protesten werden ingedamd met hard politieoptreden, jongeren werden opgepakt en voor de rechter gebracht.
Duizenden mensen kwamen na de protesten in aanraking met politie en justitie. Volgens mensenrechtenorganisatie Association Marocaine de Droits de l’Homme (AMDH) zijn meer dan tweeduizend mensen gearresteerd. Velen van hen zijn jongeren zonder uitgesproken politieke achtergrond, die zijn opgepakt na een avond op straat, een bericht op sociale media of omdat ze op de verkeerde plek waren.
Ook Anass El Moustaid kwam zo in het justitiële systeem terecht. Eind september liep hij na een demonstratie met vrienden door Casablanca, toen ze werden aangesproken voor een identiteitscontrole en meegenomen naar het politiebureau. Twee dagen later stonden ze voor de procureur: in het proces-verbaal staat dat ze zich op de snelweg bevonden, terwijl zij volgens zijn broer op de Boulevard Bouchaïb Toukelti liepen, een gewone stadsboulevard. Ondanks video’s, locatiegegevens en getuigenverklaringen zit het dossier nog steeds in de onderzoeksfase, die nog maanden kan duren. „Dit gaat niet over schuld,” zegt Yassine. „Dit gaat over macht. Het Marokkaanse systeem is niet geïnteresseerd in nuance.”
De verstikkende reactie van de staat laat zien hoe beperkt de ruimte voor protest in Marokko is. Voor Ghizlane Mamouni, jurist en mensenrechtenonderzoeker gespecialiseerd in sociale bewegingen in Marokko, zijn alle vastzittende Gen Z-demonstranten politieke gevangenen. „Een democratie bouw je niet in stilte of via opgelegde consensus. Burgers moeten zich kunnen uiten, ideeën moeten met elkaar botsen. Alleen zo kan een samenleving vooruit.”
De Marokkaanse justitie behandelt demonstranten niet als burgers die een grondrecht uitoefenen, maar als verdachten in strafzaken, zegt advocaat Oumaima Boujaera, die de familie El Moustaid juridisch bijstaat. Die aanpak botst met de belofte van de grondwet van 2011, die tot stand kwam na de 20 februari-protesten in het kielzog van de Arabische Lente, waarin brede sociale en politieke hervormingen werden geëist.
Volgens Boujaera heeft de repressiegolf de beweging van binnenuit verzwakt. „Het is de grootste arrestatiegolf die Marokko ooit heeft gekend. En bij confrontaties tussen politie en jongeren zijn doden gevallen. Tot op heden heeft de staat daar geen verantwoording over afgelegd.”
Demonstranten houden spandoeken omhoog tijdens een protestactie voor hervormingen in de publieke gezondheidszorg en het onderwijs op het Mohamed V‑plein in Casablanca op 6 oktober 2025.
Daarnaast zijn er de rechtsprocedures zelf: arrestaties zonder duidelijke grond, verhoren onder druk, minderjarigen die processen-verbaal ondertekenen zonder hun rechten te kennen. Boujaera ziet hoe levens worden stilgezet: scholieren die hun diploma missen, families die wekenlang zittingen bijwonen, en loodzware celstraffen voor jongeren omdat ze oproepen tot protest hadden gedeeld op Facebook. „We zien geconstrueerde aanklachten en straffen die buiten verhouding zijn: vijf, zeven, soms tien jaar gevangenis. De mensen die ik in de gevangenis spreek, stellen telkens opnieuw dezelfde vraag: wat doen wij hier? We zijn geen criminelen. We hebben alleen onze rechten opgeëist.”
Volgens mensenrechtenorganisaties worden ook families gevolgd en geïntimideerd, terwijl mishandeling en excessief geweld bij arrestaties en in detentie zijn gedocumenteerd door AMDH. Het Marokkaanse OM ontkent politieke vervolging: alle arrestaties en processen verlopen „volgens de wet”. Premier Aziz Akhannouch verdedigde het optreden van de veiligheidsdiensten en sprak van „verstoring van de openbare orde”.
In de wijk waar de broertjes El Moustaid opgroeiden, hangt wasgoed vanaf de balkons. Een satellietschotel helt scheef naar de hemel. Op een gevel staat Handala getekend, het jongetje op blote voeten, handen op de rug, uit de Palestijnse tekenkunst, dat de wereld de rug toekeert zolang het onrecht voortduurt. Handala verbeeldt ook de houding van de Marokkaanse jongeren: geen deelname aan een systeem dat geweld normaliseert. De onvrede is niet plots in september begonnen, zegt Yassine. Hij onderbreekt zichzelf om een brommer voorbij te laten razen. „Het hing al langer in de lucht. De jeugd is boos. September was een uitbarsting van een lang ingehouden razernij.”
De familie El Moustaid kreeg van nabij te maken met de grenzen van het zorgsysteem. In 2013 werd bij hun moeder kanker vastgesteld. Eerst gingen ze naar privéklinieken. Alles betaalden ze zelf, van consulten tot chemotherapie, tot wel 10.000 dirham (zo’n 930 euro) per sessie. Toen het geld op was, wendden ze zich tot de publieke zorg. Scans en analyses lieten maanden op zich wachten, soms een jaar. Terwijl de gezondheid van hun moeder zichtbaar achteruitging, bleef het systeem steken in inefficiëntie. „Kanker is geen ziekte die wacht,” zegt Yassine. „Wij zagen haar elke dag achteruitgaan en konden niets doen. Dat laat sporen na.”
Volgens WHO-gegevens heeft Marokko ongeveer 7,7 artsen per tienduizend inwoners, ver onder de aanbevolen norm van 25 per tienduizend. Hun moeder overleed uiteindelijk in 2016. Het oordeel van de arts was hard: de kanker zat overal. „Het is verschrikkelijk om je moeder zo te zien,” zegt Yassine. „Maar vooral om te merken dat het zorgsysteem haar niet vooruit hielp. Dat is geen uitzondering, dat is de realiteit hier in Marokko.”
Enkele jaren later belandde het gezin opnieuw in een frustrerend zorgtraject, toen hun vader diabetes en ernstige hartproblemen kreeg. De operatie liet maanden op zich wachten. „Mijn vader is niet gestorven aan zijn ziekte,” zegt Yassine. „Maar bijna aan de talmende procedures. Wij zijn geen activisten. We hoopten op zorg, maar kregen een hindernisbaan.”
Zorg wordt in Marokko steeds vaker een privézaak: in 2021 werkte ruim de helft van de Marokkaanse artsen in de private sector, terwijl het publieke systeem ondergefinancierd bleef. De zorgcrisis heeft de situatie doen overkoken omdat gezondheidsproblemen niet één regio of sociale groep treffen, zegt Samira Mizbar, een socioloog die sociale ongelijkheid en jongerenprotest onderzoekt. „Stijgende lasten, falend onderwijs en jeugdwerkloosheid spelen mee, maar doorslaggevend is dat zorg is geprivatiseerd en kosten op gezinnen zijn afgewenteld. Ik denk niet dat er één Marokkaan is die geen problemen heeft ondervonden met het zorgsysteem.”
De woede over de toestand van de zorg wortelt in een oudere beleidskeuze. Na de 20 februari-protesten van 2011 kwam er geen handreiking van de staat, kregen Marokkanen niet het gevoel dat er naar ze werd geluisterd. In plaats daarvan kreeg een economisch denken de overhand, waarin de publieke sector werd afgeschilderd als log en inefficiënt. De sociale sectoren zijn verpletterd door privatisering, zegt Mizbar. „Onderwijs, gezondheidszorg, alles verloor aan kwaliteit door het agressieve liberale beleid van de regering. Pure armoede blijft bestaan en de middenklasse raakt steeds verder verstikt. Er is geen publiek vangnet wanneer het misgaat.”
Volgens Mizbar legden de jongeren een al langer bestaande politieke leegte bloot en namen zij die tijdelijk in. „In een politiek landschap waarin partijen hun koers en inhoud zijn kwijtgeraakt, liet het verzet van afgelopen najaar zien dat een andere vorm van politiek denken mogelijk is.” Behalve een korte opleving vlak voor de Afrika Cup bleef het stil op straat. Ook tijdens het toernooi, toen de blik van de buitenwereld op Marokko gericht was, bleef openlijk protest uit.
Boujaera beschrijft hoe jongeren via socialemediaplatforms als Discord blijven discussiëren en podcasts blijven maken. De energie is niet weg, maar het protest is ingekapseld. „De autoriteiten zijn erin geslaagd de beweging enigszins weg te leiden van haar oorspronkelijke strijd”, zegt Boujaera. „Die draait vandaag vooral om één eis: de vrijlating van andere jongeren. De boodschap aan alle Marokkanen was helder: wie nog durft, zal hetzelfde lot ondergaan.”
Een arrestatie tijdens een protest in Casablanca op 29 september 2025.
Na het gevangenisbezoek blijft Yassine nog even hangen bij een koffiebusje een paar straten verder. Hij bestelt een espresso en leunt met zijn schouder tegen de zijkant van het voertuig. Het is een vast moment geworden aan het einde van het wekelijkse bezoek. Daarna begint het wachten weer. Op het volgende telefoontje. Op de volgende afspraak. Dat inmiddels al drie maanden lang.
De lange krullen die Annas vroeger in een knot droeg, zijn afgeschoren, vertelt zijn broer. Lang haar, zo redeneert hij, wordt in de gevangenis gezien als iets vrouwelijks. Dat maakt je kwetsbaar. Tijdens de bezoeken vertelt hij over de mannen om hem heen, over hun verhalen, over wat hen hier heeft gebracht. „Hij is niet alleen. Zonder er bewust naar te zoeken vormde zich een kleine kring om hem heen. Hij heeft zijn plek gevonden, hoe vreemd dat ook klinkt.”
De omstandigheden in de gevangenis zijn rampzalig. Een cel voor tien mensen, wordt gevuld met veertig. Yassine vertelt hoe hij tijdens elk bezoek de moed erin probeert te houden. „We praten over wat hij wil, over gewone dingen, alsof we gewoon vrienden zijn. Niet over Gen Z-212, niet over de zaak. We proberen hem een beetje overeind te houden, daarbinnen. Positief blijven is moeilijk, maar we zijn eraan gewend geraakt. Je past je aan, gek genoeg”
Soms vraagt Yassine zich af of het moeilijkste gevecht in Marokko niet allang is verloren: dat van het collectieve besef dat vrijheid alleen bestaat als ze gedeeld wordt. Dit is een mentale oorlog, zegt hij. „Maar er is geen solidariteit meer. Onschuldige landgenoten in de gevangenis? Dat is niet mijn probleem. Marokkanen zijn niet bereid iets op te offeren voor elkaar. Drie dagen na de grote arrestatiegolf won ons belofteteam het WK voetbal [onder 20] en stroomden de straten vol. Waar waren toen de demonstraties om die jongeren vrij te krijgen? Waar waren de mensen voor Anass? Het is ieder voor zich. Wij dragen dit alleen. Anass draagt dit alleen.”
Source: NRC