Hoogopgeleiden lopen het grootste risico, maar in gebieden waar relatief veel bestrijdingsmiddelen worden gebruikt, lijkt de ziekte niet vaker voor te komen. Dat zijn de eerste voorzichtige conclusies van de ‘parkinsonkaart van Nederland’, die wetenschappers woensdag hebben gepubliceerd.
schrijft voor de Volkskrant over medisch onderzoek, psychologie en (neuro-)biologie.
De kaart is een samenwerking tussen de Universiteit Utrecht (UU) en het Radboudumc. Nieuw aan het onderzoek is hoe de wetenschappers op buurtniveau nieuwe parkinsongevallen aanwijzen uit meerdere bronnen, zoals CBS-data en gegevens van verzekeraars.
‘Voor kanker bestaat een precieze registratie, maar voor parkinson was die er nog niet’, zegt hoofdonderzoeker Roel Vermeulen, hoogleraar milieu-epidemiologie aan de UU. Bij parkinson gaan hersencellen kapot die het belangrijke stofje dopamine aanmaken. Dit zorgt voor onder meer problemen met bewegen en denken.
Welke conclusies trekken de onderzoekers?
Vooropgesteld: de kaart laat geen opvallende groei zien van parkinsondiagnoses. Tussen 2017 en 2022, de vijf jaar waarin de studie liep, bleef het risico op de ziekte van Parkinson gemiddeld hetzelfde: zo’n 3700 nieuwe diagnoses per jaar.
‘Mensen zouden nu kunnen zeggen, het gaat goed, maar dat is te makkelijk’, zegt Bas Bloem, neurologiehoogleraar aan het Radboudumc die meewerkte aan de nieuwe risicokaart en regelmatig spreekt van een ‘parkinsonpandemie’.
De oorzaken van de ziekte van Parkinson zijn grotendeels onbekend, en het vermoeden bestaat dat luchtverontreiniging, bestrijdingsmiddelen en andere omgevingsfactoren de ziekte aanwakkeren. ‘Het goede nieuws is dat de kraan niet verder opengaat. Maar de kraan wordt helaas nog niet dichtgeknepen.’
Leeftijd, blijkt ook weer uit dit onderzoek gepubliceerd in vakblad The Lancet Regional Health – Europe, valt het duidelijkst samen met een hogere kans op parkinson. De gemiddelde leeftijd van parkinsonpatiënten ligt rond de 73 jaar.
Maar de ziekte van Parkinson ‘clustert’ wel in bepaalde wijken en provincies, zegt Vermeulen. De kans op een parkinsondiagnose is het laagst in Zeeland en het hoogst in Utrecht, Groningen en Friesland.
Toch is het belangrijk om voorzichtig te zijn met conclusies daarover, haast Bloem zich te zeggen. ‘De resultaten gelden alleen voor grote groepen mensen. Die hebben samen een mix van ziekteoorzaken en daar is de kaart een goede nulmeting voor. Maar per persoon kunnen die factoren enorm verschillen. Je kunt dus niet zeggen dat je risico op parkinson hoger is omdat je toevallig in Groningen of Friesland woont.’
Ook is het absolute risico op een nieuwe parkinsondiagnose op die plekken niet ineens veel hoger, zegt Rob de Bie, hoogleraar neurologische bewegingsstoornissen aan Amsterdam UMC en niet betrokken bij de studie. De ziekte van Parkinson is een diagnose die voorkomt bij ongeveer 1,5 procent van de mensen ouder dan 65 jaar, legt hij uit. ‘Een iets grotere kans verandert daar weinig aan.’
Wat zegt de kaart over het verband tussen parkinson en gebieden waar bestrijdingsmiddelen worden gespoten?
Dat boeren die zélf met bestrijdingsmiddelen hebben gespoten een relatief hoger risico op parkinson lopen, was al bekend uit eerder onderzoek. De grote openstaande vraag is: geldt dit ook voor omwonenden die blootgesteld worden aan een lagere dosis bestrijdingsmiddelen? Geruststellende voorlopige conclusie uit het nieuwe onderzoek: mensen die dichtbij gebieden met landbouw of industriële activiteiten wonen, hebben geen opvallend hoger risico op parkinson dan mensen die daar verder vandaan wonen.
‘Je ziet dat het risico bij de fruitteelt in de Betuwe lager is dan gemiddeld’, zegt Hans Kromhout, emeritus hoogleraar blootstellingskarakterisering aan de UU en niet betrokken bij de studie. ‘En ook in de kop van Noord-Holland, waar intensief bloembollen geteeld worden, zie je een lager risico.’
Als de pesticiden de belangrijkste oorzaak van parkinson waren geweest, moest dat nu te zien zijn, zegt Bloem. ‘Kijk maar naar akkerbouw. Daar is veel van in Groningen en Friesland, maar dan had Zeeland er ook uit moeten springen. Die komt nu juist niet naar voren.’
Maar dat wil volgens Bloem niet zeggen dat pesticiden geen enkele rol spelen: dat kan nog blijken. ‘De kaart is een momentopname, een foto, terwijl parkinson wordt veroorzaakt door alles waaraan iemand in tientallen jaren daarvoor wordt blootgesteld. We moeten nog de hele film maken.’
Vermeulen en Bloem werken samen aan een vervolgonderzoek waarbij ze de milieublootstellingen van individuele Nederlanders door de tijd volgen, bijvoorbeeld als ze op meerdere plekken hebben gewoond. Ze hopen dan op fijnmazigere resultaten.
Een ander mysterie: de meeste nieuwe diagnoses met de ziekte van Parkinson duiken op in relatief rijke buurten waar veel theoretisch geschoolde mensen wonen. In armere wijken en onder praktisch opgeleiden zijn er minder parkinsondiagnoses. Die vondst druist in tegen gebruikelijke gezondheidsverschillen.
Roken zou er iets mee te maken te kunnen hebben. Rokers hebben een lager risico om de ziekte van Parkinson te krijgen, ontdekte Kromhout samen met Vermeulen bij een eerder patiëntenonderzoek. ‘Mensen die blijven roken, hebben een zes keer verlaagd risico op parkinson dan mensen die nooit roken’, zegt Kromhout. ‘Bizar is het. Het maakt niet zozeer uit hoeveel je rookt, maar hoe lang je al rookt. Des te langer, des te kleiner het risico.’
Toch weten onderzoekers niet zeker of roken echt beschermt tegen de ziekte van Parkinson, of dat het aan iets anders ligt. Misschien dat mensen die vanwege een hogere dopaminespiegel in het brein gevoeliger zijn voor rookverslaving ook beter beschermd zijn tegen het ontwikkelen van parkinson, speculeert Bloem. ‘We weten het niet.’
Hoe oordelen andere wetenschappers over de risicokaart?
‘Een goede poging om de verspreiding van de ziekte van Parkinson in Nederland beter te begrijpen’, vindt neurologiehoogleraar De Bie in een reactie. Wel had hij liever een deel van de cijfers bevestigd gezien met andere bronnen, bijvoorbeeld door in sommige woonwijken van deur tot deur te gaan om te controleren of de nieuwe registratiekaart klopt. ‘Dat is hier niet gedaan.’
Toch is de parkinsonregistratie in de nieuwe studie volgens blootstellingsepidemioloog Kromhout waarschijnlijk betrouwbaar. ‘Ze combineren meerdere informatiebronnen en definiëren daarmee parkinson, dat hebben ze heel netjes gedaan. Dat is veel beter dan tot nu toe hier en in andere landen is gedaan.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant