Waar zijn de media in het buitenland vol van? Vandaag: Rusland-correspondent Geert Groot Koerkamp staat stil bij de dood van een van de onbetwist grote namen in de geschiedenis van de onafhankelijke televisie in Rusland.
De dag voor Kerstmis overleed in Moskou Irena Lesnevskaja, onbetwist een van de grote namen in de geschiedenis van de onafhankelijke televisie in Rusland. Ze was 83 en haar dood maakte een eind aan een lange periode van moeizame en pijnlijke aftakeling.
Dit jaar is het 35 jaar geleden dat zij samen met haar zoon Dmitri de productiemaatschappij REN-TV oprichtte, meteen na de mislukte staatsgreep in augustus van dat jaar. De naam REN-TV verwees naar haar eigen voornaam. Lesnevskaja, die sinds de jaren zestig bij de televisie had gewerkt, zette het bedrijf op met de opbrengst van de verkoop van haar eigen flat.
In 1997 groeide REN-TV uit tot een volwaardige televisiezender. Het was voor haar een tijd van hoop, schreef ze later. De perestrojka die in 1985 werd ingezet door Sovjetleider Michail Gorbatsjov noemde ze ‘een teug frisse lucht’, het mislukken van de conservatieve staatsgreep tegen hem in 1991 ‘het eind van het rijk van het kwaad’.
Lesnevskaja had die drang naar vrijheid niet van een vreemde. Ze werd in 1942 geboren in Kazachstan, waar haar in 1937 gearresteerde vader, een Poolse communist, heen was verbannen. Al op jonge leeftijd trouwde ze met de ook in het Nederlands vertaalde schrijver en dissident Vladimir Maksimov, waardoor ze zelf – ook na hun scheiding – nog jarenlang de gevolgen van de repressie in de Sovjet-Unie aan den lijve ondervond.
Ze zag haar avontuur met REN-TV als een ‘missie’, haar persoonlijke bijdrage aan ‘het opbouwen van een vrij, democratisch Rusland’, schreef ze in 2022. De jaren negentig vond ze ondanks alle economische malaise de beste tijd die haar land had gekend, juist vanwege die verworven vrijheid.
De ‘teug frisse lucht’ was niet van lange duur. Al snel na het aantreden van Vladimir Poetin als president in 2000 werd de onafhankelijke media stap voor stap de duimschroeven steeds verder aangedraaid, te beginnen met de zender NTV. Deze maand precies 25 jaar geleden werd de aanval op NTV en de andere kwaliteitsmedia van het media-imperium van oligarch Vladimir Goesinski ingezet, met de inlijving door het staatsgasbedrijf Gazprom als gevolg.
Andere media volgden snel. De eigengereide Lesnevskaja was een harde noot om te kraken en de Lesnevski’s hielden het vol tot 2005, toen ze werden gedwongen te vertrekken. Ze was er uiteindelijk niet rouwig om en moest met afgrijzen toezien hoe haar geesteskind in de jaren erna afgleed tot een bedenkelijk niveau. ‘Ik word misselijk van de naam REN’, klaagde Lesnevskaja.
Haar missie beperkte zich niet tot televisie. In 2007 besloot ze een saai, weinig gelezen tijdschrift dat nog dateerde uit de Sovjettijd nieuw leven in te blazen, onder een nieuwe naam: The New Times. Vanaf dag één werd het blad van bovenaf tegengewerkt. Het mocht geen reclame voeren en in de kiosk was het nauwelijks te vinden. Sinds 2017 verscheen het tijdschrift alleen online.
‘Bent u gek geworden?’ Die vraag kreeg Lesnevskaja meer dan eens toen ze de tijdschriftenmarkt betrad. Ze merkte dat veel gelijkgestemden haar blad meden als de pest, haar in privégesprekken toevertrouwden dat ze het lazen, maar bang waren zelfs maar een interview te geven of er op een andere manier mee geassocieerd te worden.
Lesnevskaja bestreed het idee dat in Rusland geen vrijheid van meningsuiting bestaat. Die vrijheid is er, betoogde ze, maar ‘er zit een prijskaartje aan vast’. En sommigen hebben die prijs met hun leven betaald, wist ze. Zoals Anna Politkovskaja, die in 2006 in de lift van haar huis in Moskou werd doodgeschoten. Deze week vernielden onbekenden een gedenkplaat die op de muur van het huis is bevestigd. Alerte Moskovieten hingen snel een nieuw bord op, maar binnen enkele uren was ook de nieuwe gedenkplaat van de muur getrokken.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant