Tien jaar nadat het puntgave scheepswrak de IJsselkogge uit het water bij Kampen werd gehesen, zit de conservering van het hout door museum Batavialand erop. Dinsdag maakte het schip de overvaart van Lelystad naar Zwartsluis, waar het zal worden opgeknapt.
Een reusachtig wit cadeau, maar zonder strik. Zo rolt de zeshonderd jaar oude IJsselkogge dinsdagochtend geheel verhuld op een stalen platform naar de kade bij Museum Batavialand in Lelystad. Een ponton ligt aangemeerd om het enorme pakket naar Zwartsluis te brengen.
‘Des te mooier zal de unboxing straks zijn’, zegt wethouder Bas Wonink van de gemeente Kampen, verwijzend naar de vele filmpjes op sociale media waar mensen pakketten uitpakken. Zijn stad zal de kogge over een kleine twee jaar, wanneer het scheepswrak is gerestaureerd, tentoonstellen aan het publiek. ‘Dit is echt een mijlpaal.’
In het witte omhulsel schuilt een middeleeuws handelsschip van 20 meter lang en 8 meter breed dat in 1451 op de bodem van de IJssel belandde. Dat het zo gaaf is gebleven, maakt dit exemplaar uniek. De kogge was hét handelsschip van Noordwest-Europa. Het ontwerp is ontleend aan de vikingschepen. Door de vlakke en brede romp waren koggen zowel geschikt voor zeevaart als voor het lossen in ondiepe wateren.
Het scheepswrak werd in 2009 ontdekt op sonarbeelden. Het lag tot wel 4 meter onder het zand. Na jaren onderzoek en voorbereiding besloot Rijkswaterstaat het wrak in 2016 uit het water te takelen. Het was de meest complexe en grootschalige scheepsarcheologische lichting in Nederland. Nu, na tien jaar conserveren, is het klaar voor het restauratiewerk dat in Zwartsluis zal worden voltooid.
Wouter Waldus, maritiem archeoloog bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, zat in het duikteam dat als eerste met het blote oog de ribben en planken uit de bodem van de IJssel zag steken. ‘Een getraind oog herkent direct het wrak en de middeleeuwse details.’ Dit moest een kogge zijn. ‘We vroegen ons af hoe het mogelijk was dat een wrak van dit formaat hier lag.’
De expert onderzocht verschillende scenario’s. ‘Het meest waarschijnlijk is dat het schip bewust is afgezonken.’ In de middeleeuwen groeide Kampen uit tot een belangrijke handelsstad aan de IJssel. ‘Uit historische bronnen blijkt dat de rivier in de 15de eeuw steeds minder water ging afvoeren’, zegt Waldus. ‘Zeer waarschijnlijk werden koggen op de bodem gezet om zijarmen van de rivier af te dammen en zo de hoofdstroom op peil te houden.’
Met de ontdekking van de IJsselkogge kwam een stuk geschiedenis boven water. De IJssel was voor Kampen van levensbelang. Ze beleefde haar bloeiperiode in de 13de en 14de eeuw, toen de handel gedomineerd werd door de Hanzesteden, met Kampen als centrum. Deze steden vormden een samenwerkingsverband in Noordwest-Europa en streefden naar een monopolie. Met conflicten tot gevolg.
Die geschillen werden geregeld op zee beslecht. De geconserveerde IJsselkogge was daar dan ook op uitgerust. ‘Het schip ligt een meter hoger dan gebruikelijk in die tijd’, zegt Waldus. ‘Die hoogte helpt bij oorlogsvoering. We hebben aan boord slingerkogels gevonden en een puntige schildknop.’
Het doordrenkte houten schip werd na het lichten naar een speciale loods van Museum Batavialand gebracht. Laura Koehler, projectleider van de conservering, werkte met haar team bijna tien jaar onafgebroken aan het voorzichtig drogen van het hout, een intensieve en specialistische klus.‘Als je dat te snel doet, verpulvert het en blijft er weinig van over’, zegt ze terwijl ze vanaf de kade toekijkt naar de voorbereidingen van het transport. ‘Al het water in het hout is door een soort was vervangen.’
De laatste weken werd het schip zorgvuldig verpakt om het klaar te maken voor transport. Nu de conservering is voltooid, zit het werk van Koehler erop. Op het terrein van Museum Batavialand komt daarmee een flinke plek vrij. Dat komt gelegen. Het museum wil de komende jaren de presentaties gaan aanpassen en wil de replica van het 17de-eeuwse schip de Batavia daar tentoonstellen.
De gemeente Kampen betaalt het toekomstige onderkomen van de IJsselkogge, een kostenplaatje van zo’n 5,5 miljoen euro, aldus wethouder Wonink. ‘We hebben gekozen voor een paviljoen met houten elementen. Bezoekers komen binnen op hoogte van het dek van het schip en kunnen eromheen lopen.’ De nieuwe thuishaven geeft bezoekers over twee jaar uitzicht over de IJssel. ‘Het is mogelijk om van daar de vindplek van de IJsselkogge te zien’, zegt Wonink.
Het jaar 2027 staat voor Kampen in het teken van het 800-jarige bestaan. ‘Wellicht zijn we zelfs ouder. Maar het eerste document waarin de stad genoemd wordt, komt uit 1227. Oudere documenten zijn niet gevonden’, zegt wethouder Wonink. Het paviljoen waar het publiek de IJsselkogge kan bewonderen, opent naar verwachting begin 2028 zijn deuren. ‘Een symbool voor onze rijke geschiedenis, toen we Amsterdam nog zagen als ons kleine broertje.’
Voor het zover is, zal het schip in Zwartsluis eerst nog worden rechtgezet en een ondersteunende stalen constructie krijgen. Ook de expositieruimte kan pas worden afgebouwd als het schip erin staat. ‘Even de deuren openen en de kogge erin rijden, zit er helaas niet in’, zegt de wethouder. ‘Daar is het te groot voor.’
Bij het wrak werden ook losse onderdelen gevonden. ‘We weten exact waar die horen’, zegt archeoloog Waldus. ‘Die zullen we er ook inzetten. Straks is het een museumstuk waar je ademloos naar kunt kijken.’
Dinsdagavond kwam de IJsselkogge aan in Zwartsluis.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant