Tegenmaatregelen EU Amerikaanse bedrijven weren van de Europese markt, het WK Voetbal boycotten, Amerikaanse militaire bases sluiten: Europa heeft allerlei mogelijkheden om terug te slaan na Trumps dreigementen. Maar elke optie kent haar eigen risico’s.
Dat de VS relatief veel diensten naar Europa exporteren kan een zwakke plek blijken voor de Amerikanen. Brussel kan die diensten extra belasten.
Wat kan Europa doen? Die vraag klinkt alom, nu de Amerikaanse president Donald Trump dagelijks dreigt dat hij Groenland wil ‘hebben’, goedschiks of kwaadschiks. Daarmee zet hij de toekomst van de NAVO op het spel en de trans-Atlantische vriendschap met Europa onder druk. De tijd van Trump paaien en hopen dat hij bijdraait, lijkt voorbij. Als Europa van strategie verandert en machtspolitiek met machtspolitiek beantwoordt, wat zijn dan de opties?
EU-landen is er veel aan gelegen een handelsoorlog met de Amerikanen te vermijden. Niet alleen is Amerikaanse steun nodig bij de verdediging van Oekraïne, ook kan Europa – een grote netto-exporteur naar de VS – economische klappen krijgen als Trump de importheffingen nog verder opvoert. In Brussel is „zelfbeheersing” het devies, al dringt onder meer de Franse president Emmanuel Macron er op aan Trumps dreigementen te vergelden.
Een klassieke manier om terug te slaan zou zijn: contraheffingen. Een groot pakket aan invoerheffingen dat in Brussel klaarstond om tijdens de handelsruzie met de Amerikanen van vorig jaar te worden ingezet, wordt nu weer afgestoft. Op de lijst Amerikaanse producten waar EU-heffingen zouden komen, prijken onder meer Boeing-vliegtuigen, sojabonen, Levi’s-spijkerbroeken en Harley-Davidson-motorfietsen.
Veelbesproken is daarnaast inzet van het zogeheten anti-dwanginstrument (Anti Coercion Instrument, ACI), zoals onder meer Macron wil. Het ACI wordt wel eens een bazooka genoemd, maar feitelijk is het niet meer dan een wettelijk kader dat de Europese Commissie in staat moet stellen om sneller en krachtiger te reageren op buitenlandse economische chantage. Als het ACI is geactiveerd, kan de Commissie kiezen uit een breed scala tegenmaatregelen. Een meerderheid van lidstaten moet deze daarna goedkeuren, dus de vrije hand heeft de Commissie niet. Het ACI, dat in eind 2023 werd geïntroduceerd, is nog nooit ingezet. Onduidelijk is hoe snel het in de praktijk werkt.
Onderzoeker Tobias Gehrke van denktank ECFR publiceerde vorig jaar een hele lijst opties voor economische contramaatregelen, die verder gaan dan de ‘klassieke’ importheffingen, en die deels via het ACI kunnen worden gekozen. De EU kan marktlicenties voor Amerikaanse producten, of voor producten uit specifiek Republikeinse staten, intrekken. Canada deed dit eerder met whisky uit Tennessee. Die producten zouden dan van de Europese schappen verdwijnen. Het doel zou zijn Republikeinse partijgenoten van Trump onder druk te zetten.
Dat de VS relatief veel diensten naar Europa exporteren (denk aan vermogensbeheer of digitale diensten), kan volgens Gehrke ook een zwakke plek blijken voor de Amerikanen. Brussel kan die diensten extra belasten, Amerikaanse techreuzen onderwerpen aan strengere transparantie- en reclameregels en die bedrijven zelfs (tijdelijk) weren van de Europese markt als ze zich niet aan EU-regels houden. Amerikaanse bedrijven kunnen worden uitgesloten van openbare aanbestedingen, Amerikaanse clouddiensten kunnen worden gedwongen Europees te worden, of worden gedwongen hun data in de EU te stallen. Op de export van cruciale technologie naar de VS, zoals voor de vliegtuigindustrie, kunnen restricties komen.
Elk van deze maatregelen is in meer of mindere mate riskant, schrijft het ECFR, omdat verdere vergelding van Amerikaanse kant kan worden verwacht. En ook omdat economische sancties tegen Amerikaanse bedrijven vrijwel altijd ook gevoeld zullen worden door Europese consumenten en ondernemers.
De Amerikaanse staatsschuld wordt gefinancierd met staatsleningen, die deels in handen zijn van Europese landen. Europa kan ervoor kiezen die geldschietersrol los te laten.
Europa kan ook nog grijpen naar een andere zware vergeldingsactie: het ‘dumpen’ van Amerikaanse staatsobligaties. De VS zijn een schuldenland: de staatsschuld, die almaar groeit, bedraagt nu zo’n 125 procent van het bbp, het begrotingstekort 8 procent van het bbp (eurozone gemiddeld: 87 respectievelijk 3 procent). Die Amerikaanse schuld wordt gefinancierd met staatsleningen, die deels in handen zijn van buitenlandse investeerders.
Investeerders in Europese NAVO-landen hebben zo’n 2.800 miljard dollar aan Amerikaanse staatsleningen in het bezit, schrijft het blog Alphaville van de Financial Times – meer dan bijvoorbeeld China aan Amerikaanse staatsschuld heeft. Er is geen reden voor Europa om „deze rol” van geldschieter te willen spelen nu de Amerikanen de westerse alliantie ondermijnen, schrijft George Saravelos, analist voor Deutsche Bank.
Deense pensioenfondsen, schrijft Saravelos, bouwen hun beleggingen in Amerikaanse staatsschuld al af. Maar, schrijft de Financial Times, deze aanpak kent risico’s. Het gericht dumpen van dollars op deze manier kan makkelijk leiden tot financiële instabiliteit, die Europa óók zou raken. Onduidelijk is bovendien wie het initiatief zou moeten nemen voor zo’n actie: Europese overheden, of de Europese financiële sector, die al die Amerikaanse staatsleningen (en aandelen) op de balans heeft staan, en die toch vooral op de eigen centen let.
Het Nederlands elftal kwalificeerde zich half november tegen Litouwen voor het WK 2026 in Mexico, Canada en de VS. Een petitie om het toernooi te boycotten is in Nederland zo’n 70.000 keer ondertekend.
In de categorie soft power: het idee leeft om het WK Voetbal te boycotten, dat vanaf juni gespeeld wordt in Mexico, Canada en de VS. In Nederland scharen al bijna 70.000 mensen zich achter een petitie die de Nederlandse overheid oproept Oranje niet mee te laten doen aan het WK. Door mee te spelen, vinden de ondertekenaars van de petitie, zou het voetbalteam impliciet goedkeuring geven aan Trumps optreden tegen migranten en zijn „expansieve politiek” legitimeren.
Trump heeft de komst van de aanhang van een aantal deelnemende landen zelf al onmogelijk gemaakt: mensen uit Senegal, Haïti en Iran kunnen geen visum aanvragen.
Ook op gebied van media en cultuur kan de EU de VS raken. Wat Europeanen volgens statistiekbureau Eurostat het meest doen op het internet: streamen, video’s kijken. Dat gaat, net als scrollen op sociale media, het meest via Amerikaanse platforms als Netflix, Amazon Prime, Apple TV, Disney+. Nadat Trump aantrad, een jaar geleden, gingen al lijsten rond waarop Europeanen elkaar opriepen hun tijd en geld in Europese producten te steken.
Voor een boycot zou een duidelijk Europees alternatief nodig zijn. Vanuit de Europese cultuursector zijn eenmans-boycots ingezet, 2025 zegden een aantal musici hun optredens in de VS af vanwege het beleid van Trump, onder wie de Duitse violist Christian Tetzlaff, de Duitse pianist Schaghajegh Nosrati, en pianist Andreas Schiff.
Een Amerikaanse Apache-helikopter vliegt boven de Mihail Kogălniceanu-basis in Roemenië.
Europese maatregelen op het gebied van de militaire samenwerking tussen de VS en Europa komen pas in beeld als andere ingrepen niet voldoen. Toch klinkt soms al de suggestie om zover te gaan in het Europese antwoord op Trump. Europa moet nadenken over voorheen ondenkbare maatregelen, schrijft Marion Messmer, directeur van het International Security Programme van de Britse denktank Chatham House. Europa kan de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Europa dwarsbomen door er meer geld voor te vragen of militaire voorzieningen te sluiten, aldus Messmer in een recente analyse.
Zack Polanski, voorzitter van de Britse Groenen, zei dinsdag tegen The Guardian dat het Verenigd Koninkrijk moet overwegen om Amerikaanse militairen te weren van Britse militaire bases.
Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog is Amerikaanse militaire aanwezigheid in Europa vanzelfsprekend. De nauwe samenwerking tussen de VS en de NAVO-bondgenoten in Europa is de essentie van de alliantie en van Europa’s defensie. Geen wonder dat landen aan de oostflank van de NAVO, waar Amerikaanse militairen in rotatieschema’s verblijven, ongerust reageerden toen Trump vorig jaar zei dat hij daar militairen wilde weghalen.
Het is echter ook denkbaar om het perspectief te kantelen: Europa heeft baat bij de Amerikaanse militairen, maar Amerika heeft ook baat bij de toegang tot Europees grondgebied. Beperking van die toegang is een machtsmiddel dat Europa in het uiterste geval kan inzetten.
De VS beschikken over 31 militaire bases in Europa, en hebben toegang tot nog eens 19 bases. Verdeeld over negen garnizoenen zijn hier 84.000 Amerikaanse militairen gevestigd, waarvan 67.500 permanent. Dat aantal is fors gedaald: in 1955 ging het om 400.000 militairen, in 1989 om 315.000, in 1995 om 107.000. Drie landen huisvesten nu 87 procent van de ‘vaste’ militairen: 34.500 in Duitsland, 12.000 in Italië en 10.000 in het VK.
De tijdelijk gevestigde militairen werken vooral op bases aan de oostgrens, in de Baltische staten, Polen, Roemenië en Bulgarije. Ramstein in Duitsland is nu de grootste basis, in de toekomst is dat Mihail Kogalniceanu in Roemenië. Europa betaalt 34 procent van de kosten van de Amerikaanse bases, 2,5 miljard dollar per jaar.
Europa is voor de Amerikaanse krijgsmacht een logistiek knooppunt en een springplank naar het Midden-Oosten en Afrika. Bij de militaire operaties in Irak en Afghanistan speelden de luchtmachtbases in Europa een cruciale rol. Acties tegen terreurorganisatie IS werden uitgevoerd vanaf Incirlik Air Base in Turkije. Amerikaanse vliegtuigen en helikopters maakten gebruik van bases in het VK bij de recente entering van een Russische olietanker bij IJsland.
Vanuit bases in Polen, Roemenië en het VK kunnen ballistische raketten worden afgevuurd. In Ramstein is een centrum voor mondiale drone-monitoring gevestigd, het naastgelegen medisch centrum Landstuhl heeft capaciteit om 205.000 gewonde militairen uit Europa, het Midden-Oosten en Afrika te verzorgen. De Amerikaanse militairen in Europa dienen niet alleen de veiligheid van Europa, maar ook die van de VS. Hun aanwezigheid is een wederzijds belang.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC