Een jaar geleden werd Donald Trump weer ingehuldigd als president van de Verenigde Staten. Op dit punt in zijn tweede termijn is duidelijk dat Trump dezelfde prioriteiten en impulsen heeft, maar zich niet meer laat beteugelen en weet waar de knoppen van de macht zitten.
Een ontketende Trump, dat is de indruk die beklijft na het jaar waarin de Amerikaanse president de macht van zijn ambt uitbouwde en op ongeëvenaarde wijze uitoefende. Trump beloofde ingrijpende hervormingen van de Amerikaanse landelijke overheid, het migratiebeleid en de economie en voerde die ook uit. Hij werd daarmee niet alleen een van de controversieelste, maar ook machtigste staatshoofden uit de moderne Amerikaanse geschiedenis.
De afgelopen weken waren illustratief voor het tempo waarin de Amerikaanse president in het afgelopen jaar te werk ging. Sinds de jaarwisseling domineerde hij het nieuws (onder meer) vanwege de Amerikaanse invasie van Venezuela, zijn militaire dreigementen tegen het Iraanse regime en de oplopende spanningen met Europa over zijn voornemen om Groenland in te lijven. Daarnaast waren er ontwikkelingen in de Gazaonderhandelingen.
In eigen land lanceerde de president een groot offensief tegen migratie in de stad Minneapolis. Toen een ICE-agent daar vervolgens een vrouw doodschoot, zonder klaarblijkelijke aanleiding, kwam Trump in actie om hem te verdedigen.
Het eerste jaar van het kabinet-Trump II laat zich dan ook moeilijk samenvatten. De regering sloot in het afgelopen jaar grote delen van het Amerikaanse federale overheidsapparaat, ontsloeg duizenden ambtenaren en schafte diversiteitsbeleid af. De president gebruikte zijn politieke macht om universiteiten onder druk te zetten, critici te laten vervolgen en nieuwsmedia te intimideren.
Hij zette de Amerikaanse zuidgrens op slot, waarmee een slepende migratiecrisis tot een einde kwam. De focus van zijn harde migratiebeleid verschoof naar mensen zonder geldige verblijfsvergunning in het Amerikaanse binnenland. Trump stuurde federale politiediensten en militairen van de Nationale Garde naar verschillende steden onder Democratisch bestuur, tegen de wens van de plaatselijke autoriteiten. Hij sprak daarbij duistere waarschuwingen uit over de "vijand van binnenuit".
Op het wereldtoneel veranderde Trump de relatie tussen de VS en andere landen op basis van een visie waarin een paar grootmachten de planeet onderling verdelen met pure machtspolitiek. Trump claimt het hele westelijk halfrond als Amerikaanse invloedssfeer.
De westerse gevestigde orde van na de Tweede Wereldoorlog, waarin de VS leidend is, dreigt te verdwijnen. De VS stopte bijna alle ontwikkelingshulp aan het buitenland en stapte uit een groot aantal internationale organisaties en verdragen. Amerikaanse bondgenoten werden onderworpen aan handelsoorlogen, en Trumps gebrek aan steun voor Oekraïne en zijn eigen territoriale ambities dreigen een blijvende wig tussen de VS en Europa te drijven.
Trump wierp zich op als vredestichter in een uiteenlopende verzameling internationale conflicten, met wisselend resultaat. Zijn grootste succes was een staakt-het-vuren tussen Israël en Hamas in de Gazaoorlog.
Een vergelijkbaar bestand in de Oekraïneoorlog bleef in zijn eerste regeringsjaar buiten bereik. Trump legde de Amerikaanse steun voor Oekraïne grotendeels stil, maar toonde zich niet bereid Rusland te straffen voor een duidelijk gebrek aan goede wil in de onderhandelingen.
Dat de Nobelprijs voor de Vrede hem is ontgaan, lijkt zwaar op Trumps gemoed te wegen. Voor zijn eigen optredens op het wereldtoneel ziet hij nog maar één mogelijke begrenzing, zei hij recent tegen The New York Times. "Mijn moraliteit. Mijn geest. Dat is het enige wat mij kan stoppen." Op de vraag of de VS het internationaal recht zal volgen, kwam het antwoord: "Dat is afhankelijk van je definitie van internationaal recht."
Trump sprak tijdens zijn eerste termijn voor het eerst over zijn wens om Groenland toe te voegen aan de VS. In Europese hoofdsteden werd dat weggelachen en snel weer vergeten. Trump was het niet vergeten. Het is veelzeggend dat hij nu klaarblijkelijk meer mogelijkheden ziet om zijn voornemen te realiseren dan in 2019. Trump is nog steeds dezelfde Trump, maar heeft daar meer ruimte voor.
De Amerikaanse president kwam weer aan de macht onder gunstige omstandigheden. Hij behaalde in 2024 een verkiezingszege die ruim was naar Amerikaanse begrippen. Daarnaast stelde zijn Republikeinse Partij meerderheden in beide kamers van het Congres veilig. De grote conservatieve meerderheid in het hooggerechtshof is het met Trump eens dat een president meer macht hoort te hebben en staat welwillend tegenover zijn politieke doelen.
De president heeft lessen getrokken uit zijn eerste termijn. Toen werkten relatief gematigde adviseurs hem soms tegen. Dat gebeurt nu niet meer: Trump heeft zich omringd met een ploeg van ministers en functionarissen voor wie loyaliteit aan hem en bereidheid om zijn orders te volgen vooropstaat.
Zijn huidige adviseurs hebben ook beter nagedacht over hoe zijn beleidsagenda in de praktijk kan worden gebracht en juridisch kan worden verdedigd. Een omstreden ultraconservatieve blauwdruk voor het eerste jaar van Trumps tweede termijn, Project 2025, diende daarbij als leidraad. Volgens activisten is inmiddels meer dan de helft van de plannen uitgevoerd.
Tijdsdruk is ook een factor in hoe voortvarend de president en zijn regering te werk gaan. Trump speelt soms hardop met de gedachte aan een derde regeringstermijn, maar lijkt te erkennen dat die onmogelijk is zonder een (politiek onhaalbare) aanpassing van de grondwet. Ook weet hij dat de Republikeinse dominantie in het Congres wordt bedreigd in de tussentijdse verkiezingen die in november plaatsvinden. In de laatste twee jaar van zijn termijn heeft hij waarschijnlijk minder politieke ruimte dan nu.