Te midden van Amerikaanse dreigementen richting Groenland staat een Europese afspraak over wederzijdse verdediging – vastgelegd in artikel 42.7 van het EU-verdrag – plots volop in de belangstelling. Wat het in de praktijk betekent, is uiterst onzeker.
is politiek verslaggever van de Volkskrant
Waarom heeft de EU afspraken over de verdediging van lidstaten?
De Europese Unie is geen militair bondgenootschap. De samenwerking tussen lidstaten is vooral gestoeld op economische en politieke afspraken. De belangrijkste pijlers van de EU zijn vrijhandel en het vrije verkeer van personen; veiligheid ligt in principe in handen van individuele lidstaten.
Dat neemt niet weg dat een aantal Europese landen al vroeg besloot militair met elkaar op te trekken. Onder meer om West-Duitsland militair bij Europa te betrekken en conflicten binnen Europa in de toekomst te voorkomen, werd de zogenoemde West-Europese Unie (WEU) opgericht, die van 1954 tot 2011 bestond. Een van de belangrijkste uitgangspunten was dat de leden elkaar zouden helpen als een ander lid werd aangevallen.
Die Europese samenwerking stond altijd in de schaduw van de Navo. Met de Verenigde Staten als machtige bondgenoot regelden de Europese landen de defensie liever op dat niveau. Uiteindelijk werd besloten de WEU op te doeken. Omdat de EU-lidstaten wel hechtten aan onderlinge solidariteit en juridische continuïteit werd de verplichting om elkaar te hulp te schieten opgenomen in het Verdrag van Lissabon uit 2007.
Wat houden die afspraken precies in?
In het EU-verdrag, om precies te zijn in artikel 42.7, is opgenomen dat lidstaten verplicht zijn om ‘met alle middelen waarover zij beschikken’ een lidstaat te helpen in het geval van een gewapende aanval op het grondgebied. Dat is een op het oog behoorlijk stevige afspraak, zegt Bob Deen, internationaal veiligheidsexpert van Instituut Clingendael.
Het lastige is dat niet is ingevuld wát landen precies moeten doen. Dat is bewust in het midden gelaten, onder meer omdat sommige lidstaten hun neutraliteit willen kunnen behouden. ‘Het blijft dus een politiek besluit in hoeverre landen gehoor geven aan de oproep. En dat hangt natuurlijk af van de omstandigheden’, aldus Deen.
Geldt artikel 42.7 als Trump besluit Groenland met geweld in te lijven?
Daarover verschillen de meningen. Wat het lastig maakt, is dat Groenland zelf geen lid is van de Europese Unie. In 1985 trad Groenland uit de Europese Gemeenschappen, die later opgingen in de EU. De bevolking had zich daar in een referendum over uitgesproken, onder meer uit onvrede over Europese afspraken rond visserij.
Tegelijkertijd is Groenland onderdeel van het Koninkrijk Denemarken, dat wel lid is van de EU. De Europese Commissie verklaarde afgelopen week dat het daarom onder de bescherming valt van het EU-verdrag en dat artikel 42.7 dus geldt. Er zijn echter experts die dat tegenspreken, omdat Groenland niet onder de EU-wetgeving valt en de afspraken daarom niet opgaan. Dat is wel iets wat relatief eenvoudig kan worden aangepast, al moet Denemarken daar dan expliciet een verzoek voor doen in Brussel.
Wat zou er gebeuren als Denemarken zich op het EU-artikel beroept bij een invasie van Groenland?
Slechts één keer eerder beriep een land zich op artikel 42.7. In 2015 vroeg Frankrijk om hulp van Europese lidstaten na de terroristische aanslagen in Parijs. Aan dat voorbeeld valt nauwelijks iets te ontlenen, omdat die situatie in vrijwel alles verschilde van wat er nu in Groenland speelt.
Zo zou er in dit geval niet alleen sprake zijn van een aanval op een EU-lidstaat, maar ook van een aanval van een Navo-lid op een Navo-lid. Daardoor is de complexe situatie rond de wederzijdse verplichtingen nog vele malen complexer, zegt veiligheidsexpert Deen.
Een paar jaar geleden bekeek Deen al het hypothetische scenario van zo’n aanval toen hij onderzoek deed naar de werking van het bewuste artikel. Daaruit kwam naar voren dat een dergelijke confrontatie niet alleen ‘rampzalig’ zou zijn voor de Navo, maar het ook zeer de vraag is of de solidariteit tussen lidstaten sterk genoeg is. Met de machtige VS als agressor is dat al helemaal onzeker.
Wat heeft Europa geregeld op militair vlak?
De EU heeft geen gezamenlijke militaire structuur. Er bestaat op dit moment niet zoiets als een Europees commandocentrum, laat staan een Europees leger. Dat probleem gaat verder dan het gebrek aan militair materieel en personeel, ziet Ed Kronenburg, oud-topambtenaar van het ministerie van Buitenlandse Zaken. ‘De bottom-line is: we hebben niets om voor onszelf te zorgen.’
Ook veiligheidsexpert Deen ziet dat de Europese defensie ondergeschikt is aan de Navo. Veelzeggend is dat in artikel 42.7 expliciet is opgenomen dat de verdediging van lidstaten de afspraken van de Navo moet ‘eerbiedigen’. ‘Dat er geen concrete Europese afspraken zijn over de verdediging is dus geen ongeluk’, zegt Deen. ‘De Navo heeft die plannen allemaal liggen, was het idee. Het lastige is dat er geen rekening is gehouden wat te doen zonder die Navo.’
Is artikel 42.7 dan enkel een papieren werkelijkheid?
Dat is moeilijk te zeggen, omdat zich nog nooit zo’n situatie voordeed. Feit is dat belangrijke voorwaarden voor gezamenlijke militaire actie – zoals voldoende militaire middelen en een duidelijke militaire structuur – ontbreken. Los daarvan zou een gezamenlijk militair optreden tegen de VS in Groenland een confrontatie tussen EU en de VS betekenen en alleen daarom hoogstwaarschijnlijk een brug te ver blijken.
Trumps claim op Groenland laat eens te meer zien dat het nodig is werk te maken van militaire samenwerking, vindt oud-topambtenaar Kronenburg. ‘Dat kan misschien niet binnen de Europese Unie, waar je te maken hebt met landen die niet willen of neutraal willen blijven. Wat je nodig hebt is een groep landen die zich los daarvan aan elkaar verbinden. Als een soort Europese Navo.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant