Werk, sociale verplichtingen en sport. De agenda puilt uit. Het resultaat is een voortdurend gevoel van haast. De redactie is benieuwd welke oplossingen u heeft gevonden om beter om te gaan met tijdsdruk en stress.
‘Heb je haast? Neem een omweg.’ Een vriend past deze uitdrukking sinds kort toe als hij boodschappen gaat doen. Voordat hij koers zet naar de supermarkt, fietst hij bewust een blokje om. Het is volgens hem een manier om even níét efficiënt bezig te zijn op een dag waar verder ieder kwartiertje nuttig wordt besteed. Het resultaat? Hij voelt zich minder gestrest, hoewel hij feitelijk dus kostbare minuten heeft ‘verspild’.
Veel mensen hebben last van een opgejaagd gevoel. Burn-outklachten nemen al jaren toe. Zo’n 1,6 miljoen werknemers in Nederland ervaren burn-outgerelateerde klachten. De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving sprak onlangs van een hypernerveuze samenleving, waarin prestatiedruk, versnelling en individualisme zijn doorgeschoten.
Psychologen vatten die ervaring samen onder de term tijdarmoede: het idee dat er structureel te weinig tijd is voor alles wat moet gebeuren. Dit heeft aantoonbare gevolgen. Tijdarmoede hangt samen met hoofdpijn, vermoeidheid, hoge bloeddruk, depressie en burn-out, en blijkt zelfs een sterker negatief effect te hebben op het welzijn dan werkloosheid.
Mid februari verschijnt het boek Beter Leven - Lifehacks volgens de wetenschap van Heleen van Lier en Anna van den Breemer. De lancering vieren we met een live-avond in Amsterdam op 18 februari over haasten en onthaasten. Met ervaringsverhalen en verrassende antistresstips van diverse experts. Wees erbij en schaf hier uw ticket aan.
Hebben we het objectief gezien wel echt drukker dan vroeger? Volgens Margriet Sitskoorn, hoogleraar klinische neuropsychologie aan de Universiteit van Tilburg, niet. ‘We hebben meer vrije tijd dan ooit’, zegt zij. ‘Onze grootouders werkten meer uren en hadden geen wasmachine, geen vaatwasser, geen snelle communicatie.’ Technologie heeft onmiskenbaar tijdswinst opgeleverd. ‘Maar die tijdswinst vertaalt zich niet automatisch in rust.’ Hoe kan dat?
In een Ted Talk beschrijft socioloog Hartmut Rosa, auteur van het boek Leven in tijden van versnelling – Een pleidooi voor resonantie, hoe moderne technologie helpt om tijd te besparen, maar ook het gevoel geeft dat de wereld sneller draait en we moeten rennen om alles bij te houden. ‘Denk aan fastfood, speeddaten, powernaps en snellezen. We nemen pauzes weg en we doen aan multitasken.’
Volgens Sitskoorn tikt de klok niet harder, maar ligt de lat hoger. ‘Mensen willen alles tegelijk. Drie kinderen, een topbaan, een rijk sociaal leven, cultuur, sport, reizen.’ De frustratie dat dit niet in de agenda past, roept een voorspelbare reflex op: versnellen. ‘Mensen met tijdhonger proberen vaak te multitasken en hun tempo verder op te voeren.’ Wat bedoeld is als oplossing, verergert het probleem.
‘Kortdurende stress is niet slecht’, benadrukt Sitskoorn. ‘Die helpt je functioneren bij een tentamen of een noodsituatie.’ Chronische stress tast het brein aan. Hersenen zijn plastisch en leggen constant nieuwe verbindingen op basis van prikkels. ‘Bij aanhoudende stress gaan verbindingen kapot.’ De prefrontale hersenschors, die zorgt voor zelfregulatie en planning, functioneert minder goed. ‘Het lontje wordt korter.’ Ook de hippocampus, belangrijk voor geheugen en stemming, is kwetsbaar.
Is bewust vertragen een oplossing, zoals de omweg van die vriend? Volgens Sitskoorn kan dat helpen. ‘Door een andere route te fietsen of iets onverwachts toe te laten, stap je uit de productiestand en laat je verwondering toe.’ Dit verlegt de aandacht van presteren naar ervaren. ‘Het brengt je terug naar waar het leven echt om gaat.’ Dat verklaart waarom een plotselinge sneeuwbui mensen aanzet tot sneeuwballen gooien, terwijl de to-dolijst even wordt vergeten.
Die momenten werken als een medicijn tegen wat Sitskoorn de dominante kloktijd noemt. ‘De klok dicteert hoe laat we opstaan, lunchen en vergaderen’, zegt ze. ‘Daardoor ben je je de hele dag bewust van de wegtikkende tijd.’ Natuurlijk kan een samenleving niet zonder tijdafspraken, maar de voortdurende focus op productiviteit voedt wel het gevoel van haast.
Dit werkt alleen als vertraging een eigen keuze is. ‘Als die wordt opgelegd, bijvoorbeeld door een file, levert dat juist extra stress op’, zegt Sitskoorn. Het gevoel zelf aan het stuur te zitten is cruciaal, benadrukt ook arbeids- en organisatiepsycholoog Wilmar Schaufeli. ‘Autonomie is fundamenteel’, zegt hij. ‘Mensen willen hun eigen beslissingen nemen: over hun werk, relaties en dagindeling.’ Alles wat dat belemmert, leidt tot onvrede. ‘Een baas die je iets laat doen waarop je geen invloed hebt, een veeleisende klant of collega: gebrek aan keuze vergroot de druk.’
Schaufeli: ‘Uit alle onderzoeken blijkt dat werkdruk de meest belastende factor is, maar niet omdat iedereen extreem veel uren maakt.’ Het probleem is dat werk zo moeilijk los te laten is. ‘Als je niet kunt omschakelen en herstellen, kom je in de gevarenzone.’ Ontspanning helpt bij dat herstel, zegt Schaufeli, maar dan wel actieve ontspanning. ‘Sporten, sociale activiteiten, hobby’s: dat zijn dingen die helpen. Op de bank tv-kijken of scrollen met een zak chips niet.’
Tijdsdruk is geen individueel tekortschieten, benadrukt Sitskoorn. ‘Het is een collectief fenomeen. We worden overspoeld door prikkels en informatie.’ Appjes, video’s en meldingen concurreren voortdurend om aandacht. Prioriteiten stellen wordt daardoor steeds lastiger. Als Sitskoorn haar publiek vraagt wat zij het belangrijkst vinden in het leven, noemen mensen familie, gezondheid en goed werk leveren. ‘Maar als ik vraag waar veel tijd naartoe gaat’, zegt ze, ‘is het antwoord opvallend vaak: sociale media.’
Wat helpt u om te onthaasten? De wetenschapsredactie nodigt u uit uw ervaringen te delen. Grote of kleine strategieën, mislukkingen net zo goed als successen. Mail ons vóór 1 februari naar beterleven@volkskrant.nl, o.v.v. haast. Wij bespreken de resultaten met wetenschappers en publiceren erover in de krant van 14 februari.
Alles van Beter Leven vindt u hier.
Luister hieronder naar onze podcast De liefde van nu. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant