is journalist en columnist voor de Volkskrant.
Pas werd ik geconfronteerd met een oeroud mens- en wereldbeeld dat me een koude rilling bezorgde omdat het ineens weer zo schrikbarend dichtbij lijkt. Het was in de Netflix-serie Fargo, het vijfde seizoen. Roy Tillman (gespeeld door Jon Hamm) is rancher, prediker en sheriff. Op de eindeloze, besneeuwde vlakten van de Amerikaanse staten Minnesota en North Dakota strooit hij met Bijbelse teksten en voert hij een oudtestamentisch schrikbewind. Meedogenloos. Moorddadig. Wraakzuchtig. Alles in naam van de wet. En de wet, dat ben ik, zegt hij.
De sheriff belandt uiteindelijk zelf in de cel en daar vertelt hij tegen een bezoeker: ‘De gevangenis is zoals de wereld zou moeten zijn. De natuurlijke orde. Zonder excuses. De mensen gescheiden naar ras. De rassen dicht opeengepakt met de sterksten bovenaan. Je pakt de zwakkeren, vermoordt je rivalen en slaapt met één oog open.’
De natuurlijke orde.
Die drie woorden lieten me, in al hun zwartheid, niet meer los.
Ik geloof graag dat Tillmans natuurlijke orde nog bestaat in gevangenissen, zeker die in Amerika. Als gruwelijk restant van wat filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) betitelde als de natuurstaat van oog om oog, tand om tand uit vroeger tijden. Maar daarbuiten hebben de meeste maatschappijen zich in de loop der geschiedenis weten te bevrijden uit die oorspronkelijke toestand van continue oorlog van iedereen tegen iedereen. Macht en kracht bleven belangrijk, maar ze werden ingesnoerd door recht, regels, instituties en bondgenootschappen. Dat heette beschaving en vooruitgang. Nu evenwel, lijkt er sprake van een terugval, reden waarom de woorden van sheriff Tillman bij mij zo resoneerden.
Hoewel ik altijd heb geloofd dat de mens niet volmaakt is en ook nooit zal worden en dat er grenzen zijn aan de rationaliteit, gebeuren er momenteel dingen die ook voor mij als zogenoemde realist lang onvoorstelbaar waren. Het geeft me het gevoel dat ik de blik moet bijstellen waarmee ik 45 jaar lang de wereldpolitiek heb geanalyseerd. Nooit gedacht dat één man in één jaar het recht van de sterkste met Hobbesiaanse oerkracht van zijn beschavingskluisters zou ontdoen en de hele internationale orde zou doen wankelen.
We hebben het vaak over systemen, maar hier is te zien wat een enkel persoon vermag te doen. Trump komt natuurlijk niet uit het niets, hij is de speerpunt van een bredere beweging onder de Amerikaanse bevolking. Toch is hij niet louter een uitvoerder, in zijn eentje maakt hij de beweging en zelfs Amerika tot zijn evenbeeld: heerszuchtig, agressief, expansionistisch, onbeschoft. Dat is afschuwelijk, maar het tekent de kracht van zijn persoonlijkheid. Het gaat over niets anders meer dan over Trump.
Met ratio heeft het niets meer te maken. Persoonlijkheid heeft iets mystieks, vond Thomas Mann. Zij laat zich moeilijk definiëren, maar toont zich in de biologerende werking die zij op anderen heeft. Ook doet de onberekenbare heersersnatuur van persoonlijkheden mensen ineenschrompelen tot dwergproporties. Mann schreef dit honderd jaar geleden, maar dagelijks is nu te zien hoe velen Trump blind volgen en hoe politici voor hem kruipen uit vrees voor zijn toorn.
Met de irrationele kant van het fenomeen-Trump kunnen we moeilijk omgaan. We vinden het gek dat conservatieve christenen de weinig deugdzame Trump steunen. Het is een terecht argument, volkomen rationeel, alleen doet de ratio er niet toe. Die christenen zijn kennelijk zo in de ban van Trumps persoonlijkheid dat alleen het gevoel telt. Ik heb dat nooit eerder zo meegemaakt.
De ratio speelt ook geen rol in Trumps wens Groenland in te lijven vanwege de vermeende dreiging van China en Rusland. Het eiland is als onderdeel van Denemarken al Navo-gebied en kan heel goed door het bondgenootschap worden verdedigd. Toch wil Trump het inpikken. Ogenschijnlijk alleen om zijn macht te bewijzen en ego te strelen.
Tegen The New York Times zei hij pas al dat hij zich niet gebonden acht aan internationale wetten en normen. ‘Mijn eigen moraliteit. Mijn eigen ideeën. Dat is het enige dat me kan stoppen.’ De wet ben ik.
Het is de natuurlijke orde van Tillmans gevangenis die de Amerikaanse president hier in al haar rauwheid overbrengt naar de wereldpolitiek. De sheriff is fictie, Trump is de werkelijkheid. Het kan zijn dat hij zich in zijn megalomanie vertilt, krachten losmaakt die hem uiteindelijk ten onder doen gaan. Maar vooralsnog dwingt hij iedereen steeds met één oog open te slapen.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns