Litouwen is een land op broekzakformaat, maar heeft alles: kunst en cultuur, stad en strand. Een treinreis naar een ongewone republiek in hoofdstad Vilnius en de verrassende havenstad Klaipėda aan de Oostzee.
is reisjournalist voor de Volkskrant.
‘Iedereen heeft het recht zichzelf te zijn’, aldus artikel 36. ‘Iedereen is verantwoordelijk voor eigen vrijheden’, volgens artikel 32. Artikel 15: ‘Iedereen heeft het recht om te twijfelen, maar dit is niet verplicht.’ En artikel 9: ‘Iedereen heeft het recht om lui te zijn en stroopwafels te eten.’ Het is een greep uit de grondwet van de republiek Uzupis. Een ongewone grondwet voor een ongewone republiek, gelegen in een meander in de rivier waaraan artikel 1 werd gewijd: ‘Iedereen heeft het recht om aan de Vilnia te wonen en de Vilnia heeft het recht om bij iedereen langs te stromen.’
‘Over de rivier’ betekent de naam, maar Uzupis wordt ook ‘het Montmartre van Litouwen’ genoemd. De kleinste wijk van Vilnius is wellicht eerder een vrijplaats à la Ruigoord in Amsterdam, Christiania in Kopenhagen of Metelkova in Ljubljana, maar dan zonder drugs, veilig en gastvrij. Ooit was dit de jodenbuurt, na de oorlog werd het een achterstandswijk en na de sovjettijd namen kunstenaars er hun intrek. Nu is het ’s lands meest artistieke plek, vol galeries, ateliers, boetieks, straatkunst, foto’s, schilderijen, sculpturen, restaurants en terrassen met rivierzicht. Sinds 1997 is Uzupis een onafhankelijke republiek met een eigen parlement, munt, vlag en leger(tje).
Dwalend door de 19de-eeuwse kasseienstraatjes zie ik overal kunst met een knipoog. Bij de rivier lonkt een bronzen meermin bezoekers van de Oude Stad de brug over naar Uzupis. Verderop staat Jezus met een rugzakje op een sokkel. Een hoornblazende aartsengel torent hoog uit boven het centrale plein, waar men jaarlijks de onafhankelijkheid viert – op 1 april. Neem het leven niet te serieus, dat is hier het devies. Dat geldt ook voor de voornoemde grondwet, die aan de muur hangt in tientallen talen, waaronder het Nederlands. Artikel 37: ‘Iedereen heeft het recht om rechten niet uit te oefenen.’
We zijn in de zuidelijkste van de drie Baltische Staten; Estland, Letland en Litouwen. De laatste is anderhalf keer zo groot als Nederland, maar met slechts drie miljoen inwoners. Een half miljoen daarvan wonen in Vilnius. Zo klein als deze hoofdstad is, zo veel heeft hij bezoekers te bieden. Het maakt niet uit welke van de zeven bruggen ik vanuit Uzupis neem, ik stuit op een stortvloed aan topattracties: de 14de-eeuwse Russisch-orthodoxe kathedraal bij de Uzupisbrug, het Bernardinepark bij de Fluxusbrug en de middeleeuwse stadsmuur bij de Montmartrebrug. De Oude Stad van Vilnius staat vanwege de grote hoeveelheid barokke gebouwen sinds 1994 vermeld op de Werelderfgoedlijst.
Uzupis is inmiddels een gevestigde toeristische attractie, daarentegen is de ten zuiden van het centrum gelegen stationsbuurt nog volop in transitie. Hier zijn industriële gebouwen te vinden, zoals een kathedraal van een markthal van baksteen, staal en glas, waar sinds 1906 overdag groente, fruit, vlees, vis, kaas en brood worden verhandeld en waar ’s avonds wordt gedanst. In gekraakte loodsen vind je bars, podia en clubs met een alternatief randje, zoals biertuin Vijokliai, bar Love, hostel Jamaika en club Kablys. Uitgaansbijbel Time Out zette de stationsbuurt van Vilnius in 2021 op nummer 5 in de top-49 van coolste wijken ter wereld.
Vilnius’ bekendste hangplek is niet te missen als je per trein reist: naast het pompeuze socialistisch-realistische stationsgebouw staat een kleiner spoorweggebouw, waar ooit posttreinen werden geladen en gelost. Na jarenlange leegstand is het herbestemd tot verzamelgebouw met een hotel op de bovenverdieping en op de begane grond Peronas, een eclectisch ingerichte bar-club met terras op het perron. Een metershoog standbeeld van Tony Soprano (uit tv-serie The Sopranos) in boxershort en badjas kijkt uit over het emplacement. Aanstonds gaat het station op de schop: boven de sporen komt een spectaculair golvende loopbrug, ontworpen door het bureau van wijlen Zaha Hadid.
Vilnius biedt voldoende vertier voor een week vakantie, maar op perron 1 staat mijn trein klaar voor vertrek. Vier uur later stap ik uit in Klaipėda, de derde en oudste stad van het land, met 170 duizend inwoners. De havenstad blijkt een aangename verrassing. Het aantal bezienswaardigheden is bescheiden, maar dat geeft niets; er hangt een ontspannen sfeer en langs de rivier de Memel is het prettig slenteren van de Jonasheuvel via de fortificaties van het vroegere kasteel Memelburg naar de haven. Oude en wederopgebouwde pakhuizen herbergen nu cafés en restaurants met terrassen aan de waterkant.
Dankzij de ijsvrije haven aan de Oostzee is Klaipėda van oudsher een belangrijke handelsstad, die eeuwenlang behoorde tot Pruisen. Van de rijkdom van weleer is weinig terug te zien, want tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de stad zo’n beetje van de kaart geveegd. De resterende historische gebouwen worden gekoesterd, zoals de schouwburg op het centrale plein, waar ooit een 23-jarige Richard Wagner opera’s dirigeerde, en het Victoria Hotel uit 1881, dat decennialang leegstond en in het voorjaar van 2022 heropende als luxehotel. De smalle straatjes van de Oude Stad blijken een bouwput; hier worden de oude vakwerkhuizen gerestaureerd.
Ten noorden van Klaipėda liggen aan een kilometerslang en breed zandstrand twee historische dorpjes die goed bereikbaar zijn per huurfiets: het voormalige vissersdorp Melnrage trok al vroeg welgestelde bezoekers die er fraaie houten zomerhuizen bouwden, terwijl het vijf kilometer verderop gelegen Giruliai ooit fungeerde als kuuroord, maar nu eveneens vooral dagjesmensen trekt. Hier valt nog minder te beleven dan in Klaipėda; zon, zee, zand, bos, duin en ontspanning, daar draait het om. Met een koud biertje in de hand en mijn tenen in het zand zie ik de zon goudgeel in de Oostzee zakken. Het leven is lekker in Litouwen.
Dankzij verbeterde verbindingen is Litouwen vanuit Nederland binnen een etmaal en voor nog geen 100 euro bereikbaar per spoor.
Neem ’s avonds laat in Amsterdam de nachttrein van European Sleeper naar Berlijn (vanaf € 40 enkele reis, reistijd 7,5 uur, instappen kan ook in onder meer Rotterdam, Den Haag en Amersfoort, europeansleeper.eu), stap ’s ochtends in Berlijn over op de Eurocity naar Warschau (vanaf € 35, reistijd 5 uur, bahn.de/nl) en ’s middags op de Intercity naar Vilnius (vanaf € 16, reistijd 7,5 uur, ltglink.lt).
Vanwege verschillende spoorbreedtes vergt die laatste verbinding nog een overstap in het Poolse grensdorp Mockava, maar dat is op hetzelfde perron en de aansluiting is gegarandeerd; in geval van vertraging wachten de treinen op elkaar. Aankomst in Vilnius is ’s avonds laat. Maak er desgewenst een rondreis van: neem in Klaipėda de veerboot naar Kiel en reis van daaruit per trein terug naar Nederland.
Dit is een artikel uit Volkskrant Magazine. Wilt u alle verhalen, columns en rubrieken uit het nieuwste nummer lezen? Dat kan hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant