Crisis in Cuba De misère op Cuba intensiveert nu de hulp van Venezuela is weggevallen. De VS verwachten dat het regime door de economische onvrede ten val komt, maar Cubanen zijn te druk met overleven om de straat op te gaan.
Een militaire parade trekt door Havana, ter nagedachtenis aan de Cubaanse militairen die op 3 januari omkwamen bij de Amerikaanse aanval op Caracas.
Terwijl in de verte de naderende militaire parade opdoemt, spreekt een vrouw met een luidspreker de menigte langs de weg toe. Met een paar korte, felle aanwijzingen worden de mannen en vrouwen in de berm gesommeerd op te staan. De arbeiders, die vale shirts met het logo van het Cubaanse staatsenergiebedrijf dragen, komen zuchtend overeind. Een oudere man schiet mompelend zijn sigaretje weg.
Hun werk is vandaag opgeschort. Ze zijn opgeroepen om zich te verzamelen langs de brede Avenida Rancho Boyeros in Havana om de laatste eer te betuigen aan 32 Cubaanse militairen. Die bewaakten de Venezolaanse president Nicolás Maduro en kwamen op 3 januari om bij de Amerikaanse aanval op Caracas. Nu worden hun kisten door de hoofdstad gereden naar het ministerie van Defensie.
Terwijl de politielichten steeds dichterbij komen, staan de vandaag eveneens opgeroepen scholieren in gladgestreken schooluniformen nog wat te kletsen. Maar zodra de vrouw met de luidspreker, lid van de Communistische Partij van Cuba, langsloopt, zijn ze direct stil. Met weinig overtuiging gaan her en der Cubaanse vlaggetjes omhoog als de stoet passeert.
Eerst rijden vier Jeeps met open dak voorbij, met daarin belangrijke officiers in wit uniform. Dan de kisten. Aarzelend zet iemand het Cubaanse volkslied in, dat de rest van de menigte met weinig enthousiasme meezingt. De parade is nog niet uit het zicht verdwenen of de aanwezigen hebben zich alweer omgedraaid om terug te gaan naar het werk of naar school. Ze hebben hun plicht gedaan.
De dood van de 32 Cubanen bij de Amerikaanse aanval op Caracas dwong de Cubaanse autoriteiten voor het eerst officieel toe te geven dat Cuba militairen en beveiligers in Venezuela had gestationeerd. Het is onderdeel van een overeenkomst tussen Havana en Caracas die ruim twee decennia oud is. In 2002, toen het regime van de toenmalige Venezolaanse leider Hugo Chávez wankelde door een staatsgreep, schoten de Cubanen hun socialistische bondgenoot in de regio te hulp, zoals ze dat bijvoorbeeld in de jaren zeventig met ideologische bondgenoten in Angola en Chili hadden gedaan.
De Cubaanse inlichtingendiensten, zelf getraind door de KGB in Rusland ten tijde van de Koude Oorlog, hielpen Chávez overeind te blijven en kregen er grote hoeveelheden olie voor terug, onder meer om het energienetwerk op het eiland te ondersteunen. Cuba stuurde ook artsen en docenten naar Venezuela. Hoewel de hoeveelheid olie die naar Cuba stroomde de afgelopen jaren daalde, waren de 30.000 vaten olie die er in 2025 gemiddeld per dag uit Venezuela kwamen, nog altijd goed voor een derde van de totale behoefte.
„Als ik nu in de regering in Havana zou zitten, zou ik me zorgen maken”, zei de Amerikaanse buitenlandminister Marco Rubio, die Cubaanse wortels heeft, onomwonden in de dagen na de aanval op Venezuela. Terwijl Donald Trump vooral ideologische gelijkgestemde leiders in de regio wil, is het voor Rubio persoonlijk. Een van de eerste stappen die Trump en Rubio namen na de aanval was een volledige stop op de export van olie naar Cuba, met het doel de economie ineen te laten storten, waarna het Cubaanse regime zou moeten vallen.
„Ondanks alle Amerikaanse pogingen om Cuba te destabiliseren, is de regering nooit in de buurt geweest van een val”, zegt Omar Everleny, prominent econoom aan de universiteit van Havana. „Wij kenmerken ons door vastberadenheid. Tot nu toe heeft de stop op export van Venezolaanse olie ook nog geen grote impact gehad.”
Olietanker Ocean Mariner uit Monrovia, Liberia arriveert in de haven van Havana.
Op een huis in Havana hangen posters van onder meer de gevangengenomen Venezolaanse president Nicolás Maduro, zijn voorganger Hugo Chávez en Cuba’s voormalige president Raúl Castro.
Everleny wijst ook op de Amerikaanse sancties, die ervoor zorgen dat de economie in Cuba al decennialang amper groeit. „Ook die hebben Cuba niet op de knieën gedwongen. Maar als ook bijvoorbeeld Mexico wordt gedwongen te stoppen met het leveren van olie en tankers uit Rusland en Iran worden in beslag genomen, dan wordt het een ander verhaal.”
In Cuba zijn grote problemen met het energienetwerk. Naast het gebrek aan olie komt dat door de generatoren en energiecentrales uit de Sovjet-tijd, die slecht onderhouden zijn. Dagelijks is er sprake van urenlange stroomuitval, op het platteland duurt het soms wel 18 uur per dag.
Het is de realiteit van Ramón Ramos en zijn vrouw Leidy. Ze wonen met hun 3-jarige zoontje Matiás en de moeder van Leidy in een wijk op twintig minuten rijden van het historische centrum van Havana. Voor de deur liggen opengereten zakken afval. De verf bladdert van het betonnen gebouw en het trappenhuis is enkel verlicht door de laatste zonnestralen van de dag, die door een gebroken raampje naar binnen schijnen.
Binnen is al enkele uren geen stroom. Ramos loopt naar de keuken. Bij het licht van de zaklamp van zijn telefoon probeert hij koffie te zetten. Maaltijden worden meestal gemaakt met eten uit blik, dat blijft ook zonder koeling goed. „Als er hier geen licht is, is er binnen een paar uur ook geen water, omdat de pomp onderin het gebouw dan niet meer werkt”, zegt Ramos. „En laatst hadden we drie dagen lang ook geen gas meer. Toen werd het wel heel moeilijk.”
Maar ook eten uit blik is steeds moeilijker te vinden. En als het er is, zijn de prijzen torenhoog vergeleken met het gemiddelde maandsalaris van omgerekend 20 dollar. „Ik maak me zeker zorgen over wat er kan komen”, zegt Ramos. Hij heeft meerdere baantjes, als taxichauffeur, automonteur en loodgieter, en verdient naar eigen zeggen net genoeg om zijn gezin te onderhouden. „Er is waanzinnig veel armoede en het is de afgelopen jaren alleen maar erger geworden. Als Cuba straks helemaal geen olie meer krijgt en deze stroomuitval permanent wordt, weet ik ook niet hoe we het gaan redden.”
Vrijwel alle economische sectoren in Cuba krimpen: suikerindustrie, visserij, landbouw. Als enige land in Latijns-Amerika was er in 2025 sprake van een recessie. De Cubaanse peso is vrijwel niets meer waard, en overheidswinkels die de bevolking via voedselbonnen van eten moeten voorzien zijn zo goed als leeg.
De uitzichtloosheid op het eiland zorgt er ook voor dat miljoenen Cubanen, met name jongeren, niet langer willen blijven. Sinds 2020 zouden op een bevolking van ruim 11 miljoen zeker 2,75 miljoen mensen zijn vertrokken, onder meer naar de Verenigde Staten. Er is veel vergrijzing – een op de vier Cubanen is boven de zestig jaar – en al jaren gaan er meer mensen dood dan dat er mensen bijkomen. Omdat de vruchtbaarheidscijfers op Cuba ook zeer laag zijn en er amper baby’s worden geboren (of hun eerste levensjaren niet overleven), is de totale bevolking van het eiland binnen vier jaar met 25 procent gekrompen – de snelste krimp van alle landen ter wereld.
Een vrouw verkoopt voedsel op straat in Havana, vlak na een gedeeltelijke stroomuitval.
Een muggenbestrijder ontsmet een huis waar op de televisie bericht wordt over de arrestatie van de Venezolaanse president Maduro en zijn vrouw.
Volgens Marco Rubio hoeft er vanwege de huidige crisis niet ingegrepen te worden op Cuba zoals in Venezuela. Het land is nabij een „totale ineenstorting”, zei de Amerikaanse minister in de dagen na de ontvoering van Maduro, die zichzelf zal voltrekken. Het zorgt voor gemengde gevoelens onder Cubanen, merkt de Cubaanse blogger Yoani Sánchez. „Op straat, in de berichten die Cubanen elkaar sturen, voel je een mengeling van hoop en angst. Veel mensen denken dat het einde van de dictatuur nabij is. Maar veel mensen zijn ook bang wat er op korte termijn kan gebeuren, als de omstandigheden nog zwaarder worden”, zegt ze.
Daar komt bij dat volgens Sánchez de repressie toeneemt in Cuba. „Het regime is erg nerveus na de arrestatie van Maduro”, zegt ze. „Met de protesten in Iran, de uitschakeling van Maduro en de problemen die Rusland heeft, staat Cuba er momenteel alleen voor. En dat beseffen de autoriteiten. Zeker omdat ze weten dat het volk kan gaan protesteren als het écht te zwaar wordt.”
In Havana is de armoede overal zichtbaar. In het historische centrum worden toeristen onder het genot van een sigaar vermaakt door muzikanten. Een paar blokken verderop scharrelen twee oudere mannen tussen een berg afval, op zoek naar eten. Van hun staatspensioen, omgerekend 2 dollar per maand, kopen ze nog geen doos eieren. Grote koloniale huizen, die begin 20ste eeuw werden gebouwd in felle kleuren, zijn ingestort. Tussen de brokstukken spelen kinderen in gescheurde kleren. Verderop doet een dakloze vrouw haar behoefte naast een roestige auto zonder wielen.
Het Cubaanse regime, geleid door president Miguel Díaz-Canel, lijkt te beseffen dat het systeem, dat leunt op ouderwetse, weinig productieve staatsbedrijven, hervormd moet worden. „We moeten ons verantwoordelijk voelen voor alles wat er misgaat in Cuba”, zei Díaz-Canel vorige week in een toespraak. Zijn voorganger Raúl Castro, de broer en opvolger van Fidel Castro, deed ook al voorstellen voor hervormingen. Maar de rol van de private sector uitbreiden bleek zeer lastig, een aantal kleinschalige initiatieven daargelaten.
Hoewel er even sprake was van een opleving van de Cubaanse economie rond 2015, toen de Amerikaanse president Barack Obama de relaties met Cuba normaliseerde, beleeft het land inmiddels zijn zwaarste economische crisis sinds 1959. Erger dan de ‘período especial’ van begin jaren negentig na het wegvallen de Sovjet-steun. Zelfs in Varadero, een stadje op drie uur rijden van Havana vol exclusieve hotels, lopen nog amper toeristen over straat.
De buitenlanders die er nog zijn, hebben zich verscholen in luxe hotels. Met name Russen, die met all inclusive-paketten en directe vluchten vanuit Moskou komen. Orthodox nieuwjaar wordt gevierd op de witte stranden. Een Rus rent naakt de zee in met een fles champagne. Anderen zingen het Russische volkslied. Cuba is voor hen een Caribisch paradijs. Om dat zo te houden is Varadero het enige deel in Cuba waar de stroom nooit uitvalt.
Afval op straat in het historische centrum van Havana.
Toeristen rijden in een klassieke Amerikaanse auto door Havana, op 9 januari. Er komen steeds minder toeristen naar Cuba.
Adriana Fernández woont in Varadero, niet ver van de zone met de exclusieve hotels. Zij verhuurt kamers in haar huis aan toeristen. „Maar het wordt ieder jaar minder. Zeker sinds de pandemie is het omlaag geduikeld. Dit jaar zijn er helemaal geen toeristen meer”, zegt ze. Volgens haar zorgt de situatie in Venezuela voor angst bij toeristen. „Ze zijn bang dat er oorlog tussen de VS en Cuba uitbreekt. Die spanningen helpen niet. Maar ook voor ons is het een angst. Mijn zoon moet binnenkort in militaire dienst. Wat gebeurt er met hem als hij tegen Amerikanen moet vechten?”
Fernández volgt, zoals zoveel Cubanen, het nieuws met gemengde gevoelens. Ze praat er met vrienden en familie over, maar op sociale media zet ze niets. „Een vriendin van mij zette laatst een grap over het regime op Facebook. Ze werd opgehaald door de politie en zat een maand vast”, zegt Fernández. De repressie van de autoriteiten zorgt ervoor dat ook als het slecht gaat maar weinig mensen durven te demonstreren. Van politieke oppositie is al lang geen sprake meer en er zijn honderden politieke gevangenen, onder wie meerdere vrouwen en kinderen.
Volgens de Cubaanse vrouw is het een enorm dilemma. „We hebben al zoveel meegemaakt en het wordt steeds moeilijker leven hier. Tegelijkertijd willen we geen inmenging, invasie of oorlog met een ander land”. Ze zucht en kijkt naar de gesloten luiken van de toeristenkamertjes in haar tuin. „Er moet verandering in Cuba komen, zoveel is duidelijk. Maar de verandering moet van Cubanen komen, en niet van de VS.”
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC