1 jaar Trump De gedaantewisseling van de VS in de tweede termijn van Trump geeft Europa een dubbele opdracht, schrijft Luuk van Middelaar: ons wapenen vanwege het vertrek van een beschermer én ons kunnen verdedigen voor wanneer hij op ons afkomt.
In De heerser (1513) bespreekt Niccolò Machiavelli wat een leider een steviger machtsbasis geeft: liefde of vrees. Voor beide valt wat te zeggen. Wie populair is heeft minder vijanden; tegen wie angst inboezemt, durven slechts weinigen op te staan. Uiteindelijk kiest de Florentijn voor vrees.
Luuk van Middelaar is politiek filosoof en historicus.
Amerika vestigde zijn macht in Europa tachtig jaar lang op liefde – op de chocoladerepen van de bevrijders, de droomfabrieken van Hollywood en Apple, op Kennedy’s Ich bin ein Berliner en Obama’s koele charme. Onder Trump wisselt de Amerikaanse Republiek van strategie en gedaante. The Don schraagt zijn macht op angst. In eigen land wordt met intimidatie en geweld elke oppositie klein gehouden. Buitenlands is het parool: wij zijn de sterkste en de VS doen wat ik wil.
Deze gedaantewisseling ontregelt de Europeanen volkomen. Ons object van liefde – overzee, dus eenvoudig te idealiseren – is plots een boeman. Het geeft Europa een dubbele opdracht voor 2026 en erna: ons wapenen vanwege het vertrek van een beschermer én ons kunnen verdedigen voor wanneer hij op ons afkomt.
In deze opening van het jaar voltrekt Amerika’s imperiale metamorfose zich ijzingwekkend snel, van Venezuela tot Groenland. „[Natuurlijk] kun je over internationale subtiliteiten babbelen zoveel je wilt”, aldus Trumps topadviseur Stephen Miller begin januari tegen CNN, „maar we leven in een wereld geregeerd door sterkte, door kracht, door macht.” De president zelf noemde de Europese leiders „zwak” – zware belediging uit de mond van een strongman – en zei dat dat de enige inperking van zijn machtsstreven niet ligt in internationaal recht maar in „mijn moraliteit”.
In Europa kunnen we het tij van de nieuwe geopolitieke orde niet keren, zeker niet alleen; wel moeten we ons dringend aanpassen, op straffe van verlies van onze vrijheid, voorspoed en veiligheid. Paniek is onnodig. Zeker, Trump houdt van permanente chaos en legt een razend ritme aan de nieuwscyclus op. Toch zijn de grote lijnen glashelder. In de kern deelt het Witte Huis twee dreunen aan Europa uit: strategische verlating en ideologische aanval. Beide maken deel uit van dezelfde beweging; ze vragen om een dubbele respons.
De eerste dreun, die van Amerika’s terugtrekking en focus op het westelijk halfrond, lag al besloten in Trumps inauguratierede. Daarin geen woord over Rusland en Oekraïne, terwijl de enige vermelding van China niet Taiwan betrof (obsessie van alle voorgaande Amerikaanse regeringen) maar China’s onwelkome aanwezigheid in en om het Panamakanaal – dus op zíjn terrein. Impliciet bedeelde hij elke grootmacht de eigen invloedssfeer toe. Die schetsmatige update van de 19de-eeuwse Monroedoctrine – die het westelijk halfrond uitriep tot Amerika’s achterland waar andere grootmachten zich buiten moesten houden – werd in de Nationale Veiligheidsstrategie van december 2025 uitgewerkt tot imperialistisch programma. In razende vaart neemt team-Trump sinds 3 januari de uitvoering ter hand, met de kidnapping van Nicolás Maduro, de intimidatie van buurlanden Mexico, Colombia en Cuba, en de dreiging van militaire actie tegen Groenland.
Met deze acties verlaat Trump openlijk de internationale orde van na 1945 en keert hij terug naar de grootmachtpolitiek uit de 19de eeuw, waarin het draait om respect voor soevereiniteit en het vinden van een altijd precaire machtbalans tussen spelers. Dit is de Kissingeriaanse trek in Trumps buitenlandsbeleid, het loslaten van de pretentie om wereldwijd universele waarden en regels op te leggen en te handhaven. Een waarlijk historische verschuiving, die de mondiale geopolitieke architectuur op nieuwe grond stut.
Onthullend voor deze ‘realpolitieke’ trek was een uitgelekte conceptversie van de Nationale Veiligheidsstrategie: deze voorzag een kern van vijf machten – de ‘C5’ bestaand uit de VS, China, Rusland, India en Japan – optredend als mondiaal directorium. Precies zo domineerde van 1815 tot 1853 het vijftal Europese machten Londen, Parijs, Berlijn, Wenen en Moskou alle kleintjes. Maar in de C5 van 2025 krijgt geen Europese staat nog een plek aan tafel.
Deze kanteling markeert voor Europa het eind van een tijdperk. Zeker, al na de Russische inval in Oekraïne in 2022 was sprake van een ’terugkeer van de geschiedenis’, of met het woord van bondskanselier Olaf Scholz: een „Zeitenwende”, historisch keerpunt. Inderdaad maakte Vladimir Poetin voor ons continent een einde aan het zorgeloze tijdvak na 1989 volgend op de Koude Oorlog. Toch is de cesuur die Trump brengt fundamenteler. Zijn presidentschap sluit het tijdvak af dat in West-Europa in 1945 begon. Daarom is dit voor ons in Nederland, Denemarken, Duitsland of Frankrijk amper te bevatten. Drie generaties leefden op Amerikaans krediet, onder bescherming van de U.S. Army en U.S. Navy, met het Vrijheidsbeeld in New York als baken. Aan de volgende generaties gaat die luxe voorbij.
Het antwoord van Europa op deze eerste opdoffer kan en moet liggen in de versnelling van de ontplooiing tot machtsblok. We moeten de middelen en mentaliteit ontwikkelen om onze politieke, economische en veiligheidsbelangen te verdedigen, zonodig tegen de VS in. Klagen over schending van internationaal recht is geen strategie. Extra investering in defensie is dat wel: wie zijn grondgebied niet kan verdedigen, geldt voor de groten niet als serieuze speler en wordt prooi.
In algemene zin is deze wending naar machtspolitiek eenvoudig navolgbaar en een programma op hoofdlijnen snel uit te tekenen. Veel praktisch en begripsmatig voorwerk is gedaan; Emmanuel Macrons notie uit 2017 van „Europese soevereiniteit” was een startpunt. Van industriepolitiek tot euro en defensiebeleid staat veel in de steigers, al is nog veel meer te doen.
Tegelijk moet Europa leren in machtsevenwichten te denken: wanneer de VS zich van beschermer tot vijand ontpoppen, wordt prudente toenadering tot China of India een zaak van staatsraison. In dit licht mag het na 25 jaar goedgekeurde handelsverdrag tussen de EU en Mercosur (met Argentinië, Brazilië, Paraguay en Uruguay) als groot strategisch succes worden gevierd. Nu blijft het vanwege boerenprotesten bij verontschuldigend gemompel.
Veel lastiger is het antwoord op de tweede mokerslag die het Witte Huis aan Europa uitdeelt: de culturele aanval. Dit is de ‘MAGA-impuls’ in Trumps buitenlandbeleid. Hier beet vicepresident J.D. Vance in februari 2025 het spits af met zijn aanklachtsrede in München tegen Europese democratie en rechtsstaat en zijn steun voor de nationaal-populistische AfD in volle Duitse campagnetijd. Ook op dit vlak verhief, eind vorig jaar, de Nationale Veiligheidsstrategie zulke ruwe noties tot heus programma voor een cultuur- en propagandaoorlog tegen de EU en Europa.
Dit ideologische front wordt in Europa misverstaan en onderschat. Men leest er enkel een giftige schimpscheut in en miskent dat de politieke macht van MAGA rust op een verhaal, op een wereldbeeld van gevaar, strijd en zege dat de achterban boeit en opzweept. Zodoende bracht nog geen EU-regeringsleider een geloofwaardig tegenverhaal dat Europa’s zelfvertrouwen en handelingsvermogen versterkt.
Trump zelf mag meer pragmaticus dan ideoloog zijn, MAGA is een revolutionaire beweging die – evenals de jakobijnen of bolsjewieken – haar evangelie ook buiten de landsgrenzen wil verbreiden. Wanneer regeringen in Warschau, Rome, Boedapest of Parijs jouw MAGA-vlag hijsen, sta je sterker.
Deze revolutionaire ijver wordt nog vergroot doordat MAGA-ideologen Europa zien als culturele tweelingzus die op het verkeerde pad is geraakt. Zij hebben een reactionair idee van ‘het Westen’ en een blank, christelijk ‘Europa’. Ze vereenzelvigen het huidige ‘woke’ Europa met de verfoeide progressieve, kosmopolitische stedelijke elites van zowel Democratische als oud-Republikeinse snit aan Amerika’s oost- en westkust, dus met de mogelijke bronnen van binnenlands verzet (media, universiteiten, ngo’s) die de regering-Trump uit de weg wil ruimen.
Met andere woorden: door zusterpartijen in Europa aan de macht te helpen, beoogt de MAGA-beweging in één moeite elke vorm van Amerikaanse oppositie te ontmoedigen en het zwijgen op te leggen. Het is binnenlandse politiek. Hoe meer MAGA (of ‘MEGA’) wint in Europa, hoe meer Trump kan claimen een onstuitbare kracht te zijn, de loop de van de geschiedenis te belichamen – die je ook in Baltimore of San Francisco niet kunt tegenhouden.
Hoe moet Europa deze tweede, ideologische mokerslag beantwoorden? Neem allereerst narratieve macht serieus. Erken de aantrekkingskracht en noodzaak van een verhaal van identiteit en cultuur. Weerleg de doempraat over Europa’s neergang en houd juist het gebroken Amerika een spiegel voor. Het is de voorwaarde om de MAGA-aanval te weerstaan. Europa moet dringend zijn verhaal en zelfbeeld loskoppelen van de Verenigde Staten, juist om onze eigen plaats in de nieuwe multipolaire wereld op te eisen. Strategische volwassenwording? Dan ook narratieve emancipatie.
Na de Tweede Wereldoorlog zochten Europeanen een moreel houvast in universele waarden en normen, op een moment dat nationalistische retoriek het continent tot de rand van de ondergang had gebracht. Zo konden we de altijd ongemakkelijke vragen van identeit, politieke gemeenschap en groepsgevoel uit de weg te gaan.
Het is echter kortzichtig om een historisch narratief over hoe een natie of groep zich door de tijd beweegt automatisch af te doen als propaganda, pseudowetenschap of desinformatie. Narrativiteit is een onontkoombare trek van de geopolitieke of multipolaire wereld: het is het uitvloeisel van het samenleven en bijwijlen in conflict zijn met ándere machten of beschavingen. Zonder verhaal over wie ‘wij’ zijn, waar we vandaan komen en naartoe willen gaan, kom je het wereldtoneel überhaupt niet op.
Een groot verhaal biedt een politiek kompas om te navigeren en keuzes te maken tussen moeilijke dilemma’s. Het is enkel dankzij wat diplomaten ‘Grand Strategy’ noemen dat concrete belangen en doelen kunnen worden geïdentificeerd, dagelijkse beleidsbesluiten genomen en kortetermijnkosten afgewogen tegen langetermijnbaten. Het is ook enkel dankzij zo’n breed perspectief dat tragische besluiten (vrede of rechtvaardigheid? Meer welvaart of meer zelfbeschikking?) betekenisvol aan het publiek kunnen worden voorgelegd.
Het risico voor de Europese Unie is dat ze zonder Amerikaanse hegemonie en de verbindende lijm van universele waarden uiteenvalt in strijdende nationale verhalen. Om dit gevaar te keren moeten we iets omarmen dat kleiner is dan universalisme en groter dan nationalisme, een idee van Europa als unieke plek, met een unieke geschiedenis, heden en toekomst.
Evenals bij aanvang van Trumps eerste termijn, toen Macron het oude begrip ‘soevereiniteit’ afstofte om de EU tot daden en machtsontplooiing te bewegen, zo moeten we nu andere notie uit de taboesfeer halen en Europa toestaan over zichzelf te spreken als een ‘beschaving’, als een politieke gemeenschap die het waard is te worden verdedigd.
Wij zijn een continent van kleine staten met oude landschappen, steden, talen en culturen die ook al vijf eeuwen vernieuwing, wetenschap en modernisering omarmen – met dank aan twijfel, debat en tegenspraak. Een plek van ongekende vrijheid, welvaart en rechtszekerheid, zonder doodstraf en met de juridische gelijkheid van man en vrouw hoog in het vaandel. Een continent met een specifieke ligging en gedeelde strategische belangen, tussen de Atlantische Oceaan in het westen, de Middellandse Zee in het zuiden, de Noordpool daarboven en buren van Rusland tot Turkije ten oosten van ons.
Als oude ‘beschaving’, zo worden we ook gezien door de Chinezen of de Indiërs, die zelf moeiteloos een hoogtechnologische toekomst binnentreden vanuit een sterk besef dat ze al millennia bestaan. Zij vinden het onbegrijpelijk dat wij Europeanen dit zelf niet zien en vanwege misplaatst universalisme en strategische luiheid verslaafd blijven aan Amerika’s macht.
Na een tragische twintigste eeuw, die tot zelfbinding en onmondigheid dwong, moeten we nu weer de taal van de macht leren spreken en de macht van de taal opeisen.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC